Krajan.

♣Katholska protyka♠

za Hornju Łužicu

♣na lěto♠

1879.

Dwanaty lětnik.

♣J. S.♠

♣W Budyšinje.

Z nakładom towaŕstwa ss. Cyrilla a Methoda.♠

♣W kommissiji knihaŕnje J. E. Smolerja.♠

Cźiſchcź Smolerjec knihicźiſchcźeŕnje w macźicžnym domje w Budyſchinje.

<pb n="2"/>

♣I.♠ Lěto 1879 ma 365 dnow a dawaja jomu mjeno po Merkuru (#).

♣II. Róčne protyčne znamjenja.♠

1) Njedźelſki piſmik: ♣e.♠

2) Złota licžba: 18.

3) Epakty: ♣VII.♠

4) Wobwod ſłónca: 12.

♣III. Zaćmića.♠

1) Słónca: Z dweju zacźmicźow njeje pola nas žane widźecź. (Prěnje 22.
jan. w južnej Americy, Africy a wjecžornej Aſiji; druhe 19. jul. w
Africy, w južnej Europje a narańſchej Indiji.)

2) Měſacžka: Měſacžk zacźmi ſo w tutym lěcźe junu, 28. decembra;
zapocžatk popołdnju 4 h. 35 m., kónc 6 h. 13 m. Zacźmicźo (1/6 měſacžka)
budźe pola nas widźecź.

♣IV. Štyri lětne časy.♠

1) Nalěcźo zaſtupi 20. měrca w nocy 12 hodź. Dźeń a nóc ſo runataj.

2) Lěcźo zaſtupi 21. junija wjecžor w 8 hodź. Najdlěžſchi dźeń a
najkrótſcha nóc.

3) Nazyma zapocžnje ſo 23. ſeptembra dopołdnja w 11 hodź. Dźeń a nóc ſo
runataj.

4) Zyma ſo zapocžina 22. decembra rano w 5 hodź. Najkrótſchi dźeń a
najdlěžſcha nóc.

♣V. Kwatembry abo suche dny.♠

1) We poſcźe: 5., 7. a 8. měrca.

2) Po ſwjatkach: 4., 6. a 7. junija.

3) Nazymu: 17., 19. a 20. ſeptembra.

4) W advencźe: 17., 19. a 20. decembra.

♣VI. Njebjeske znamjenja zwěrjatnika.♠

boran, law, tſělnik,

byk, kuježna, kozoróžk,

dwójnikaj, waha, wódny muž,

rak, ſchkorpion, rybje.

♣VII. Póstne dny.♠

1) Połny póſt (†*): za dźeń jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
woſtajenjom mjaſnych jědźow.

2) Wſchědny póſt (†): ſame woſtajenjo mjaſnych jědźow.

3) Wolóženy póſt (*): za dźeń jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
dowolnoſcźu mjaſnych jědźow.

♣VIII. Kraje a jich wjeŕchojo.♠

Badenſka: 278 □ mil.; 1,506,531 wob.; arcwójwoda Bjedrich, rodź. 9.
ſept. 1826. Bajerſka: 1377 □ m.; 5,024,832 wob.; kral Ludwik ♣II.,♠
rodź. 25. aug. 1845. Belgiſka: 534 □ m.; 5,336,634 wob.; kral Leopold
♣II.,♠ rodź. 9. hapr. 1835. Cyrkwinſki ſtat: 214 □ m.; 836,704 wob.;
bamž Leo ♣XIII.♠ (Joachim Pecci), rodź. 2. měrca 1810, wuzwoleny 20.
febr. a krónow. 3. měrca 1878. Danſka: 696 (+ 4104) □ m.; 1,861,000 (+
175,074) wob.; kral Khryſtian ♣IX.,♠ rodź. 8. hapr. 1818. Francowſka:
9599 (+ 15,139) □ m.; 36,102,921 (+ 9,558,940) wob.; pſchedſyda
republiki marſchal Mak Mahon. Grichiſka: 910 □ m.; 1,457,894 wob.; kral
Jurij ♣I.,♠ rodź. 24. dec. 1845. Holland (Nižozemſka): 596 (+ 32,939) □
m.; 3,673,290 (+ 22,277,298) wob.; kral Wilhelm, rodź. 18. febr. 1817.
Italſka: 5375 □ m.; 25,964,450 wob.; zjen. pod mocu krala Humberta,
rodź. 14. měrca 1844. Jendźelſka: 5763 (+ 246,468) □ m.; 32,737,405 (+
207,406,356) wob.; kralowna Viktoria, rodź. 24. meje 1819. Němſka: 9888
□ m.; 42,757,982 wob.; khěžor Wilhelm ♣I.,♠ wozjewjeny 18. januara 1871.
Portugal: 1623 (+ 34,888) □ m.; 3,996,000 (+ 11,234,149) wob.; kral
Ludwik Filip, rodź. 31. okt. 1838. Pruſka: 6392 □ m.; 25,723,754 wob.;
khěžor-kral Wilhelm ♣I.,♠ rodź. 22. měrca 1797. Rakuſka: 11,306 □ mil.;
35,644,858 wob.; (16,212,167 Słowjanow); khěžor Franc Józef ♣I.,♠ rodź.
18. aug. 1830. Rumunſka: 2197 □ m.; 4,500,000 wob.; wjeŕch Korla ♣I.,♠
rodź. 28. hapr. 1839. Ruſka: 377,056 □ m.; 81,912,621 wob.; khěžor
Alekſander ♣II.,♠ rodź. 29. hapr. 1818.

Sakſka: 271,<sub>83</sub> □ m.; 2,760,586 wob.; (73,349 katholikow,
52,097 Serbow). Kral Albert ♣I.,♠ rodź. 23. hapr. 1828, na trón
pſchiſchoł 29. okt. 1873, zwěr. 18. jun. 1853 z Karolu wot Waſa, rodź.
5. aug. 1833. — Prynceſna Hilžbjeta, rodź. 4. febr. 1830, wudata
wójwodźe Ferdinandej wot Genua. — Prync Jurij, rodź. 8. aug. 1832,
wožen. 11. meje 1859 z Hanu Mariju, ſotru portug. krala, rodź. 21. jul.
1843; jeju dźěcźi ſu: Mathilda, rodź. 19. měrca 1863; Bjedrich, rodź.
25. meje 1865; Marija, rodź. 31. meje 1867; Jan Jurij, rodź. 10. jul.
1869; Maks, rodź. 17. nov. 1870; Albert, rodź. 25. febr. 1875.

Serbiſka: 761 □ m.; 1,338,000 wob.; wjeŕch Milan ♣IV.,♠ Obrenowicź,
rodź. 4. aug. 1852. Schpaniſka: 9200 (+ 7762) □ m.; 16,835,000 (+
6,363,297) wob.; kral Alfons ♣XII.,♠ rodź. 28. nov. 1857, (we wukraju:
kral Korla ♣VII.♠ abo Don Karlos). Schwajcaŕſka: 752 □ m.; 2,669,095
wob. Schwejdowſka: 13,775 □ m.; 5,898,890 wob.; kral Oſkar ♣II.,♠ rodź.
21. jan. 1829. Turkowſka: 38,934 □ m.; 26,973,000 wob.; ſultan Abdul
Hamid ♣II.,♠ rodź. 22. ſept. 1842. Würtembergſka: 354 □ m.; 1,881,505
wob.; kral Korla ♣I.,♠ rodź. 6. měrca 1823.

<pb n="3"/>

Wopomnjenja hódne dny:

1. Nowe lěto.

2. Landtag.

7. Dowolenjo kwaſnych wjeſelow.

25. Ptacži kwas.

♣I. Hermanki.♠

2.—15. Lipſk (nowolětna maſa).

3. Ruland ſk.

7. Cźoplicy ſk. Grünberg kń.

8. Njeſwacžidło ſk.

20. Liebenthal ſk. kl.

27. Kinſpork ſk. Lubań. Rumburg.

♣NB.♠ ſk. rěka ſkótny, kl. klamaŕſki, kń. kóńſki a wł. wołmowy hermank.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Połny měſacžk 8. jan. pſchip. 12 h. 45 m.

Poſledni běrtlk 15. jan. pſchip. 12 hodź.

Młody měſacžk 22. jan. pſchip. 12 h. 49 m.

Prěni běrtlk 30. jan. pſchip. 12. h. 43 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

Januar je zymny hacž do 15., potom zyma popuſchcźi a je wot 15. hacž do
23. ſněh a deſchcź; hacž do 30. je mjehke wjedro; 31. krucźiſcha zyma
zaſtupi.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom.

5. Do božeje wſchě poſwjecźenjo wody, ſele a krydy. Zapocžatk ſwjecźenja
domow

6. Swj. 3 Kralow. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Do božeje mſchě ſo woruch a
mara ſwjecźi.

18. W Khróſcźanſkej woſadźe a w Róžeńcźe lubjeny póſtny dźeń k cžeſcźi
ſwj. martrarja Boſcźana za zwarnowanjo pſched morom a ſtraſchnej
khoroſcźu.

20. Lubjeny ſwjaty dźeń z nyſchporom w Khróſcźanſkej, Njebjelcžanſkej,
Radwoŕſkej a Kulowſkej woſadźe, w klóſchtrje Marijnej Hwězdźe a w
Róžeńcźe — W Khróſcźicach a Njebjecźicach doſpołny wotpuſtk bratrſtwja
ſwj. Boſcźana. — W Kulowje titularny ſwjedźeń bratrſtwa „tſělnikow“ z
doſpołnym wotpuſtkom za ſobuſtawy bratrſtwa „tſělnikow“ a „ſkapulira“;
tež ſwjedźeń towaŕſtwa „Jězuſowoho dźěcźatſtwa“ z doſpołnym wotpuſtkom a
božej mſchu za wotemrjete ſobuſtawy.

21. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. W Khróſcźicach we 8 h. boža mſcha za
bratrſtwo ſwj. Boſcźana.

Jadrjeſchka.

Pod tutym napiſmom pſchinjeſe „Krajan“ na kóždy měſac za dalſche
rozmyſlenjo a rozpominanjo ſłowo Swjatoho abo ſławnoho. Mjenuje je
jadrjeſchka, dokelž w tajkich ſłowach, kaž w jadrjeſchku najbóle
zakhowana leži hłuboka mudroſcź žiwjenja.

♣mh.♠ Błazni ſudźa druhich ludźi z tym krucźiſcho, cžim mjenje ſebje
ſamych znaja.

♣mh.♠ Pſchecy je lěpje, zo ſy druhdy zjebany a njehódnomu jałmožnu
daſch, dyžli zo by ſamoho ſebje zjebał a ju hódnomu wotrjekł.

Franc Regis.

♣mh.♠ Schtóž ma drohi pokład, dźerži durje pěknje zawrjene; ſchtóž chce
potajkim pokład ſwojeje duſche wobkhowacź, zawri w prawym cžaſu ſwój
hort. S. Bernardiu.

♣mh.♠ Dawaj khudym, zo by ſebi ſamomu dał; pſchetož ſchtož khudym daſch,
budźeſch ty něhdy wobſedźecź; ſchtož ty khudym njedaſch, budźe druhi
wobſedźecź. S. Chryſoſtomus.

<pb n="4"/>

Wopomnjenja hódne dny:

1. Kralowſke dawki.

20. Wuzwoleńſki dźeń Joho Swjat. bamža Leona ♣XIII.♠ (1878).

25. Póſtuicy. Skóncženjo kwaſnych a toho runjecźa wjeſelow.

Nabožnoſcź je k wſchomu dobra.

Tule wěrnoſcź ſpózna ſam Voltaire, tamón znaty bohaprějeŕ. Něhdy
běſchtaj d’Alembert a Diderot, runje tak bjezbóžnaj, kaž Voltaire, k
tomu k wobjedu pſchiſchłoj. Za wobjedom tež hnydom pocžeſchtaj zjawnje
wo ſwojich bohahanjeŕſkich wucžbach rycžecź. To pak jimaj bórzy Voltaire
zakaza prajicy: „Cžakajtaj, dóńž ſo moji ſłužownicy njewotſala, pſchetož
njecham wot nich w pſchichodnej nocy zadajeny bycź.“

♣I. Hermanki.♠

3. Žarow. Kulow ſk.

5. Njeſwacžidło ſk. Radeberg ſk.

7. Ruland ſk.

10. Zhorjelc ſk. kl. Łukow ſk. kń. kl.

15. Budyſchin ſk.

17. Kulow ſk. kl.

18. Gaſyn ſk. kl.

22. Kalawa ſk. kń.

24. Wojerecy ſk. kl. Kalawa kl. Woſtrowc kl. Damna ſk. Hainspach kl.

25. Brody ſk. kl.

26. Bjarnacźicy ſk. kl. Wulki Hajn ſk. deſki.

27. Wulki Hajn kl.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Połny měſacžk 7. febr. rano 2 h. 39 m.

Poſledni běrtlk 13. febr. wjecž. 7 h. 51 m.

Młody měſacžk 21. febr. rano 5 h. 1 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

Februar zapocžnje młhowy; 5. ſo wuwjedri, potom njelubozne wjedro hacž
do 8.; dźeń pozdźiſcho a woſebje 10. kruta zyma hacž do 12. Zyma
popuſchcźi; 13. pſchińdźe cźopły deſchcź, wulka woda hacž do 26. Potom
hacž do kónca wětr a ſněh.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. Swjaty dźeń. — Do božeje mſchě ſwjecźenjo ſwěcžkow a wobkhad.

We Radworju měſacžna njedźela bratrſtwa Jězuſoweje ſmjertneje
ſtyſknoſcźe k wuproſchenju zbóžneje ſmjercźe.

Pſchiſp.: Radwoŕſke bratrſtwo „Jězuſoweje ſmjertneje ſtyſknoſcźe“ dźerži
zjawnu zhromadnu cyrkwinſku pobožnoſcź:

♣a)♠ kóždy pjatk rano, ♣b)♠ kóždu prěnju njedźelu měſaca popołdnju, ♣c)♠
kóždu njedźelu po ſuchich dnach popołdnju, ♣d)♠ njedźelu po wſchěch
duſchach a pjatu njedźelu poſta, na kotrymajž dnomaj je doſpołny
wotpuſtk.

3. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Po božej mſchi ſwjecźenjo ſwěcžkow k cžeſcźi
ſwj. Błažija a žohnowanjo ſchijow.

24. Swjaty dźeń z prědowanjom.

25. Popołdnju zdali ſo wſchitke wupyſchenjo z wołtarjow.

26. Popjelna ſrjeda. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń; do božeje mſchě ſwjecźenjo
popjeła a potruſchenjo z nim. Połny póſt, t. r. za dźeń jedynkrócźne
doſpołne naſycźenjo z woſtajenjom mjaſnych jědźow. Tajki póſt je tudy z
+* woznamjenjeny.

Zapocžatk ſchtyrcycźidnowſkoho poſta. a jutrowneje ſpowjedźe.

27. Wolóženy póſt, t. r. za dźeń jedynkrócźne doſpołne naſycźenjo z
dowolnoſcźu mjaſnych jědźow. Tajki póſt maja z wuwzacźom njedźel wſchě
dny 40dnowſkoho poſta, na kotrychž połny póſt njeje, dale ſoboty wo
ſuchich dnach a vigilije pſched Swjatkami, pſched ſwjedźenjemi: ſwjateju
Pětra a Pawoła, ſwj. Marije donjebjeswzacźa a wſchěch Swjatych. Tónle
póſt je tudy z * woznamjenjeny.

<pb n="5"/>

Wopomnjenja hódne dny:

2. Narodny dźeń Joho Swjat. bamža Leona ♣XIII.♠ (1810).

20. Zapocžatk nalěcźa. Dźeń a nóc ſo runataj.

31. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

1. Drěwko ſk. Leisnig kń. Trěbule kl.

3. Biſkopicy ſk. Luboraz kń. ſk. kl. Žahań ſk. kl. Hródk ſk. kl. Kulow
ſk.

4. Bart ſk. Eiſenberg ſk. Barſchcź kń. ſk. kl.

8. Žełm ſk. Wětoſchow kń. ſk.

10. Nowoſale kl. Frankfurt (maſa). Miſchno ſk.

11. Łaz ſk. kl. Dobroług ſk.

15. Žitawa kl. Rukow ſk. Lubin ſk.

17. Halſchtrow ſk. kl. Žitawa kń. ſk. Gubin kń. ſk. Rychwałd ſk. kń. kl.
Słanknow kń. ſk. kl.

18. Kroſno kń. ſk. Ruland ſk.

19. Wóſpork ſk. Wrótſław kń. ſk.

22. Zły Komorow kń. ſk.

24. Biſkopicy ſk. Stare Dreždźany. Rychbach ſk. kl.

26. Stare Dreždźany kń.

29. Lubnjow ſk.

31. Lubij kń. ſk. Połcžnica ſk. Mužakow ſk. kl.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Prěni běrtlk 1. měrca dop. 8 h. 56 m.

Połny měſacžk 8. měrca pop. 2 h. 7 m.

Poſledni běrtlk 15. měrca rano 4 h. 39 m.

Młody měſacžk 22. měrca pop. 10 h. 2 m.

Prěni běrtlk 31. měrca rano 2 h. 2 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

Měrc je wot zapocžatka njelubozny; zymny jěry cžas traje hacž do 21.;
22. pſchińdźe cźopły deſchcź; 26. ſo wuwjedri a ſcźopli. 31. zas zyma.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. W Dreždźanach w dwórſkej cyrkwi 1/2 9 hodźin boža mſcha z
woprawjenjom a ſerbſkim prědowanjom.

5. 7. a 8. Kwatember abo ſuche dny; 5. a 7. połny, 8. wolóženy póſt.

9. Njedźela po ſuchich dnach.

19. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

25. Pſchikazany ſwjaty dźeń z nyſchporom.

29. Popołdnju ſo bože martry a ſwjecźata na wołtarjach z fijałkojtej
płachtu zawěſcha.

30. Njedźela cźeŕpjenja. W Radworju titularny ſwjedźeń bratrſtwa
„Jězuſoweje ſmjertneje ſtyſknoſcźe“ a doſpołny wotpuſtk.

Jadrjeſchka.

„Poſcźenjo je Bóh w paradizu załožił. Prěnju kaznju dóſta Hadam; hdy
běſche ſo wón poſcźił, njebychmy my ſo poſcźicź trjebali.“ S. Baſilius.

„Zbóžna je duſcha, kotraž tajke wjeſela wužiwa, zo ſo ze žanym žadławym
hrėchom njewomaza.“

Swj. Hawſchtyn.

„Smějmy ſo, ale po kſcheſcźanſkim waſchnju.“

Salvian.

♣mh.♠ Njezawidźej złym cžłowjekam jich zbožo w tutym žiwjenju, ale měj
ſobuželnoſcź z nimi, haj žałoſcź pſche nich, dokelž ſo woni ſami
njezrudźa. Pětr Damianus.

Komu budźe něhdy lěpje? „Wbohi kſcheſcźano!“ praji něhdy njewěriwc, „kak
ſy tola zjebany, hejzo je njebjo bajka!“ — „Ale“, praji krucźe
kſcheſcźan, „wbohi njewěriwco! kak ſy hakle ty zjebany, hejzo hela žana
bajka njeje!“

<pb n="6"/>

Wopomnjenja hódne dny:

1. Dawk za wopaleńſku pokładnicu.

4. Narodny dźeń J. Miłoſcźe biſkopa Franca (1811).

15. Parſchónſki a rjemjeſniſki dawk.

21. Dowolenjo kwaſnych wjeſelow.

23. Narodny dźeń J. Majeſtoſcźe krala Alberta (1828).

♣I. Hermanki.♠

1. Picń kń. ſk. kl.

2. Njeſwacžidło ſk.

3. Kamjenc ſk. Zhorjelc ſk. Beſkow ſk. kl.

5. Budyſchin ſk. kl. Kalawa kń. ſk. Trěbule kń. ſk. kl.

7. Luboraz kń. ſk. kl. Kulow ſk. kl.

8. Barſchcź kń. ſk. Gaſyn ſk.

15. Schěrachow kl.

16. Dźěže ſk. kl.

21. Kinſpork ſk. Póckowy kl. Wóſpork ſk. Khocźebuz kń. ſk. kl. Miłoraz
ſk. kl.

23. Radeberg ſk. Žarow kń. ſk.

26. Drěwko ſk.

28. Lipſk (jutrowna maſa hacž do 15. meje). Liebenthal ſk. kl. Drěwko
kl.

29. Damna ſk. kl. Brody ſk. kl.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Połny měſacžk 6. hapr. w nocy 11 h. 22 m.

Poſledni běrtlk 13. hapr. pop. 3 h. 9 m.

Młody měſacžk 21. hapr. pop. 2 h. 53 m.

Prèni běrtlk 29. hapr. pop. 3 h. 14 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

Pſchez cyłn prěnju połojcu hapryla je ſuche a zymne wjedro; zyma je 16.
a 17. najkrucźiſcha. Potom ſo zas ſcźopli; wot 25. cźopłota roſcźe; 28.
hrimanjo. Hacž do kónca woſtanje cźopło.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

6. Do božeje mſchě ſwjecźenjo bołminy a wobkhad. Paſſion ſwj. Mateja.

8. Paſſion ſwj. Marka.

9. Paſſion ſwj. Lukaſcha.

10. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Boža martra z běłej płachcźicźku zawěſchena.
Prěnje ſwj. woprawjenjo dźěcźi. Po „Gloria“ zwjazanjo zwonow. Po božich
ſłužbach wotkrywanjo wołtarjow.

11. Boža martra z cžornej płachcźicžku zawěſchena. Ceremonije. Wotkrycźo
a cžeſcźenjo Jězuſowoho ſwj. kſchiža. Prědowanjo. Boža mſcha z
pſchedpſchežohnowanym woporom. Paſſion ſwj. Jana. Wobkhad z božim Cźěłom
k božomu rowej. Nyſchpor.

12. Do božeje mſchě žohnowanjo wohenja, jutrowneje ſwěcy a kſchcźeńſkeje
wody. Pſchi „Gloria“ wotwjazanjo zwonow. — Wjecžor bože horjeſtacźo.

13. ♣Vidi aquam.♠ Doſpołny wotpuſtk. Proceſiony „kſchižerjow“ w
Khróſcźicach, Kulowje, Ralbicach, Njebjelcžicach a Wotrowje.

14. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

15. Swjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

25. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. Próſtny wobkhad. Tež ſwjedźeń hlebije a
hozdźi Khryſtuſowych.

Jadrjeſchka.

„Njezamołwjej ſo ženje, jelizo wažne winy ſebi to nježadaja.“ Swj.
Thereſia.

„Dokonjej wſchě ſkutki tak, hakož by Boha woprawdźe pſched ſobu widźał;
to cźi zawěſcźe pomha wulke poſtupy w póccźiwoſcźi cžinicź.“

Swj. Thereſia.

<pb n="7"/>

Wopomnjenja hódne dny:

1. Wałpora. Kralowſke dawki.

19. Kſchižowny tydźeń.

♣I. Hermanki.♠

1. Bart ſk. kl.

3. Zły Komorow kń. ſk. Wětoſchow kń. ſk.

5. Rakecy kl. Ramnow ſk. kl. Stołpin kl. Georgswalde kl. Žahań ſk. kl.
Kulow ſk. Seidenberg ſk. kl.

6. Žarow wł.

7. Njeſwacžidło ſk.

8. Khocźebuz wóſk.

10. Budyſchin ſk. Dobroług ſk.

12. Biſkopicy kl. Eiſenberg ſk. kl. Wojerecy ſk. kl. Luboraz kń. ſk. kl.
Łukow kń. ſk. kl.

13.—14. Ruland ſk.

14. Połcžnica ſk. Rumburg ſk. kl.

15. Beſkow ſk. kl.

17. Žitawa kń. ſk. Kalawa kń. ſk.

19. Kamjenc ſk. kl. Lubij ſk. kl. Gubin kń. ſk. kl.

21. Rukow ſk.

24. Lubin ſk. Trěbule ſk. kń.

26. Biſkopicy ſk. Kinſpork ſk. Wóſpork ſk. Słanknow kń. ſk. kl. Hródk
kń. ſk. kl.

27. Barſchcź kń. ſk. kl. Gaſyn ſk. kl.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Połny měſacžk 6. meje rano 7 h. 10 m.

Poſledni bėrtlk 13. meje rano 3 h. 33 m.

Młody měſacžk 21. meje rano 6 h. 48 m.

Prěni běrtlk 29. meje rano 12 h. 34 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

Cźopłe wjedro traje hacž do 6. Na to je wětſikojte a jěre; wot 8. hacž
do 18. ſucho a cźopło, woda wotebjera; wot 25.—29. zas cźopły deſchcź a
płódne wjedro hacž do kónca.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

Pſchedſp.: W meji je mejſki nyſchpor we Budyſchinje, Wotrowje, Marijnej
Hwězdźe, Khróſcźicach, Róžeńcźe a Kulowje.

1. Swjaty dźeń z prědowanjom.

3. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

6. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń zakitaŕſtwa cyłeje biſkopſkeje woſady.

19., 20. a 21. Wobkhady kſchižownoho tydźenja.

22. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Po ſcźenju zdalenjo horjeſtacźa, jutrowneje
ſwěcžki a zawěſchenoho kſchiža.

25. We dwórſkej cyrkwi w Dreždźanach ſerbſke prědowanjo.

30. We Wotrowje rano (po 1/2 6 hodź.) wotkhad proceſiona do Krupki.

31. Sobota pſched Swjatkami. Vigilny (wolóženy) póſt. Wobnowjenjo dupy.

Jadrjeſchka.

„Njerycž ženje derje wo ſebi ſamym, wo ſwojej wědomoſcźi, wo ſwojich
dobrych ſkutkach, khiba zo maſch winu ſo nadźecź, zo budźe to ſpomóžne.
Potom pak ſo ſtań z ponižnoſcźu.“

Swj. Thereſia.

♣mh.♠ Bojiſch ſo złeje ſmjercźe, a tola njebojiſch ſo złoho žiwjenja. S.
Hawſchtyn.

<pb n="8"/>

Wopomnjenja hódne dny:

21. Zapocžatk lěcźa. Najdlěžſchi dźeń z najkrótſchej nocu.

27. Sydom ſpancow.

30. Kralowſka renta. Prěnja połojca dokhodnoho dawka.

♣I. Hermanki.♠

3. Wołbramecy kl. Kulow ſk. kl. Hród. wł.

4. Njeſwacžidło ſk.

5. Kalawa wł.

9. Khocźebuz wł. Miſchno kl.

10. Kroſno kń. ſk. Picń kń. ſk. kl.

14. Lubnjow ſk.

16. Zhorjelc ſk. kl. Wulki Hajn ſk. Gubin kń. ſk. Rychwałd kń. ſk. kl.

18. Radeberg ſk. Damna ſk. kl.

19. Khocźebuz kń. ſk.

21. Lubin ſk. Hirſchfelde p. Žitawy ſk. kl.

23. Halſchtrow ſk. Hucźina kl. ſk. Lubań kl. Mužakow ſk. kl.

24. Bart ſk. Wjelecźin kl. Brody ſk. kl.

25. Zarow kl.

26. Khocźebuz kń. ſk.

28. Kalawa kń. ſk. Zły Komorow kń. ſk.

30. Nowe Dreždźany kl. Rychbach ſk. kl. Drěwko ſk. Luboraz kń. ſk. kl.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Połny měſacžk 4. jun. pop. 2 h. 33 m.

Poſledni běrtlk 11. jun. pop. 5 h. 54 m.

Młody měſacžk 19. jun. wjecž. 9 h. 17 m.

Prěni běrtlk 27. jun. dop. 6 h. 54 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

Junij je rjany hacž do 8.; 9. a 10. deſchcź, potom rano kurjawy hacž do
13.; dale zas deſchcź hacž do 23. Hacž do kónca rjenje.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

3. Swjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

4. 6. a 7. Póſt ſuchich dnow abo kwatember.

7. Kónc jutrowneje ſpowjedźe.

8. Zaſy ♣Asperges me.♠

12. Pſchikazany ſwjaty dźeń ze ſwjecźenjom pſchez 8 dnow. Swjedźeńſki
wobkhad z božim Cźěłom k ſchtyrjom wołtaŕkam.

16. Swjedźeń ſwj. Benna, patrona diöceſy a ſerbſkoho kraja.

19. Cyrwinſki ſwjaty dźeń z wobkhadom.

24. Swjaty dźeń.

28. Vigilny (wolóženy) póſl.

29. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Doſpołny wotpuſtk dla kſcheſcźanſkeje
wucžby.

Jadrjeſchka.

Wažne ſłowo za naſche cžaſy. „Ja žadyn wucžeŕ njejſym a nimam žadyn
rozſud wo waſchnjach wucženja; jene pſcheſwědcženjo pak dowolam ſebi a
to z najwjetſchim dokładom wuprajicź: zo, jeli ſo nabožniſtwo za zakład
wucženja njecžini, waſcha wina budźe, hdyž budźe pſchichodnje jenož cźim
wjac wuſchiknych djabołow na ſwěcźe.“

(Wellington.)

Kſchiž hako ſceptaŕ. Hdyž bě Rudolſ ♣I.♠ za romſkoho khěžora wuzwoleny,
pſchińdźe do zhromadźizny khurwjeŕchow, zo bychu jomu ſwěru pſchiſahali
a pokornoſcź wopokazali. Wjeŕchojo pak ſo ſtajachu, dokelž tam khěžorſki
ſceptaŕ njeběſche. Tu wza Rudolf měſto ſceptarja kſchiž, da jón jenomu
po druhim wokoſchecź prajicy: „Na tónle kſchiž, znamjo naſcheje
zbóžnoſcźe, pſchiſahajcźe mi ſwěru.“

<pb n="9"/>

Wopomnjenja hódne dny:

23. Zapocžatk pſowych dnow.

28. Wuzwoleńſki dźeń budyſchinſkoho tachanta Franca (1875).

♣I. Hermanki.♠

2. Huſka ſk. kl. Njeſwacžidło ſk.

3. Khocźebuz kń. ſk.

5. Lubin ſk.

7. Bjarnacźicy ſk. Biſkopicy ſk. Dźěže ſk. kl. Frankfurt (maſa). Trėbule
kń. ſk. kl. Kulow ſk.

8. Barſchcź kń. ſk. kl. Gaſyn ſk. kl.

10. Khocźebuz kń. ſk.

12. Rukow ſk. Łukow ſk.

14. Lubij kń. ſk. Połcžnica ſk.

15. Połcžnica kl.

16. Radeburg ſk.

19. Žitawa kń. ſk.

21. Seidenberg kń. ſk.

25. Žarow kń. ſk.

28. Nowy Gersdorf kl. Wóſpork ſk.

31. Kamjenc ſk.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Połny měſacžk 3. jul. wjecž. 10 h. 35 m.

Poſledni běrtlk 11. jul. dop. 9 h. 52 m.

Młody měſacžk 19. jul. dop. 10 h. 4 m.

Prěni běrtlk 26. jul. dop. 11 h. 33 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

Cźopłota z kónca junija roſcźe. Jara horco hacž do 15. Tu pſchińdźe
deſchcź a traje hacž do 21.; hacž do kónca rjenje.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. Swjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

13. Lubjeny ſwjaty dźeń Njebjelcžanſkeje woſady z prědowanjom a z
wobkhadom wokoło polow.

16. Swjedźeń ſkapulira.

22. Swjaty dźeń. Kermuſcha we Schpitalu.

25. Swjaty dźeń.

26. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

28. Wuzwolny dźeń budyſchinſkoho tachanta Franca. (1875.)

30. Rano w 1/2 6 hodź. wotkhad proceſiona z Khróſcźic k ſwjatej Hanje,
do Filipsdorfa a Rumburga.

31. Rano w 1/2 6 hodź. wotkhad proceſiona z Budyſchina do Rumburga.

Jadrjeſchka.

„Jene jenicžke zdychnjenjo: Bóh budź khwaleny! w cžaſu horja, cźehnje
tyſac krócź wjac dyžli zdychnjenjo: Bohu dźakowano! w cžaſu zboža.“

Jan wot Avila.

♣mh.♠ Swjaty Hieronymus, z cźežkej khoroſcźu domapytany, praji: Sym
pſchejara zbožowny, hdyž Bóh moje cźeŕpjenja za zapokucźenjo mojich
hrěchow pſchiwozmje.

♣mh.♠ Cžeſcźomny Beda bu ze zaduſchitoſcźu napadnjeny, tak zo ſmjercź
wocžakowaſche. Z tym pak njebě joho duſcha zrudźena. Hdyž joho khoroſcź
trochu wopuſchcźi, rjekny wón: Mam wulku radoſcź nad tym, zo móžu
cźeŕpjecź. Dźakuju ſo Bohu, zo mje doſtojnoho dźerži, mje w tutym
žiwjenju wucžiſcźicź.

♣mh.♠ Schtóž bjez ponižnoſcźe póccźiwoſcźe hromadźi, noſy proch na
wětſik. Bona.

<pb n="10"/>

Wopomnjenja hódne dny:

1. Kralowſke dawki.

23. Kónc pſowych dnow.

♣I. Hermanki.♠

2. Budyſchin ſk. kl.

4. Eiſenberg ſk. kl. Kulow ſk. kl.

6. Njeſwacžidło ſk.

9. Lubin ſk. Zły Komorow kń. ſk.

11. Kinſpórk ſk. Gubin kń. ſk. Žahań ſk. kl. Słanknow kń. ſk. kl.

12. Bart ſk. Łaz ſk. kl. Dobroług ſk.

16. Ruland ſk. Wětoſchow kń. ſk.

18. Zhorjelc ſk. kl. Połcžnica ſk. Rumburg ſk. kl.

19. Gaſyn ſk. kl.

20. Radeberg ſk.

21. Beſkow ſk. kl.

23. Lubnjow ſk.

25. Wóſpork ſk. kl. Halſchtrow ſk. kl. Lubań kl. Łukow kń. ſk. kl.
Miſchno kl. Hródk ſk. kl.

26. Brody ſk. kl.

29. Trěbule kń. ſk.

30. Barſchcź kń. ſk. Rukow ſk.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Połny měſacžk 2. aug. dop. 8 h. 10 m.

Poſledni běrtlk 10. aug. rano 3 h. 6 m.

Młody měſacžk 17. aug. wjecž. 9 h. 8 m.

Prěni běrtlk 24. aug. pop. 4 h. 9 m.

Połny měſacžk 31. aug. wjecž. 7 h. 56 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

Auguſt je kaž julij wot zapocžatka jara horcy; wot 5. je deſchcźowate
wjedro hacž do 19.; 20. ſo wuwjedri; 21. pak zas pſcheměnjate hacž do
kónca.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

2. W klóſchtrje Marijnej Hwězdźe a w Rumburgu doſpołny wotpuſtk
„Porciunkula.“

10. Swjaty dźeń.

14. Vigilny (wolóženy) póſt. Rano w 7 hodź. wotkhad proceſiona z
Khróſcźic do Wölmsdorſa.

15. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Do božeje mſchė ſwjecźenjo zelow.

17. W Radworju doſpołny wotpuſtk a kermuſchka.

20. W klóſchtrje Mar. Hwězdźe doſpołny wotpuſtk.

24. Swjaty dźeń. W Njebjelcžicach doſpołny wotpuſtk bratrſtwa ſ.
Boſcźana. Tež ſwjedźeń najcžiſcź. wutroby ſwj. Marije.

Jadrjeſchka.

„Spominaj, zo maſch jeno jenu duſchu, zo jeno junu wumrjeſch, zo maſch
jeno jene žiwjenjo a to krótke, zo je jeno jena zbóžnoſcź, kotraž
wěcžnje traje, a ty ſo wjele prózdnych wěcow woſtajiſch.“ Swj. Thereſia.

♣mh.♠ Lěkaŕ, kiž bě 60 lět khorym ſłužił, prajeſche: Tak dołho pytam
hižo tſjoch cžłowjekow na ſwěcźe a njemóžu jich nadeńcź: rjemjeſłnika,
kiž ſwoje dźěło rozymi a rady dźěła a tola do zahubjenja pſchiſchoł je;
kſcheſcźana, kiž rady na prědowanja poſłucha, a tola zły je; a
cžłowjeka, kiž ſo rady poſcźi, a tola zahe wumrjeł je. Tajkich tſjoch
hiſchcźe njejſym nadeſchoł.

♣mh.♠ Bóh je pſchihotowany, wſchěm ſwoju hnadu wudźělicź; tola mało
cžini ſo hódnych, ju dóſtacź.

S. Julianus.

<pb n="11"/>

Wopomnjenja hódne dny:

1. Zapocžatk hońtwy (na kurwoty).

23. Zapocžatk nazymy. Dźeń a nóc ſo na wotebjeracym pucźu runataj.

30. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

1. Khocźebuz kń. ſk. kl. Georgswalde kl. Wulki Hajn ſk. Ramnow ſk. kl.
Kulow ſk.

2. Wulki Hajn kl.

3. Njeſwacžidło ſk. Damna ſk. kl.

4. Mužakow ſk. kl. Khocźebuz wł.

6. Žitawa kl. Kalawa kń. ſk. Kinſpórk ſk.

13. Drěwko ſk. Lubin ſk.

15. Kamjenc ſk. kl. Rowoſalc kl. Rychbach ſk. kl. Miłoraz kl. Žarow kl.

17. Radeberg ſk.

20. Miſchno ſk.

22. Bart ſk. kl. Biſkopicy kl. Woſtrowc kl. Gubin kń. ſk. kl. Wojerecy
ſk. kl. Pirno kl. Słanknow kń. ſk. kl. Seidenberg ſk. kl. Trěbule kń.
ſk. kl.

24. Połcžnica ſk.

25. Połcžnica kl. Khocźebus kń. ſk.

29. Lipſk (Michałſka maſa hacž do 18. oktobra). Rakecy kl. Wjelecźin kl.
Luboraz kń. ſk. kl.

30. Huſka ſk. kl. Kroſno kń. ſk. Gaſyn ſk. kl.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 8. ſept. wjecž. 9 h. 2 m.

Młody měſacžk 16. ſept. rano 6 h. 54 m.

Prěni běrtlk 22. ſept. wjecž. 10 h. 17 m.

Połny měſacžk 30. ſept. dop. 10 h. 15 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

Wot 1. ſeptembra hacž do 4. je rjenje cźopło; potom ſylny deſchcź; na to
hrimanja a je rjenje hacž do 20. a tež dale hiſchcźe ze zažnymi mrózami;
30. deſchcź.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

5. Rano w 1/2 6 wotkhad proceſiona z klóſchtra Mar. Hwězdy do Krupki.

8. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Proceſiony do Róžanta dźeja.

14. Titularny ſwjedźeń ſerbſkeje cyrkwe we Budyſchinje a kermuſcha.

17. 19. a 20. Póſt ſuchich dnow.

21. Swjaty dźeń. W Dreždźanach ſerbſke prědowanjo.

29. Swjaty dźeń.

Jadrjeſchka.

„Swojim bližſchim dyrbiſch pomhacź, tak derje hacž móžeſch, woſebje tym,
kotſiž ſu tebi pſchecźiwni.“ Swj. Alfons z Liguori.

♣mh.♠ Schtóž ptacžki łóji, pſchihotuje jim ſpodobnu jědź, ale ſycź abo
prudło ſcžini po móžnoſcźi njewidźomne. Tak ſatan. Ptacžki, kiž do
wyſokoſcźe zlecźa, njemóže łójeŕ doſahnycź. Tak njedoſahnje ſatan tych,
kiž ſo modla a bójſke wěcy wopominaja.

♣mh.♠ Žadyn z tych, kiž žiwje wěrja a wopominaja, zo je Bóh wſchudźom
pſchitomny, wſchitko widźi, ſłyſchi a wě, njebudźe nihdy złóſcź cžinicź
abo jenož myſle měcź, zo by tajke cžinił.

(S. Baſilius.)

♣mh.♠ Kaž pucźowaŕ pſchi ſchcźowkacym pſyku njezaſtanje, ale jomu
ſchcźowkacź da a ſwój pucź dźe, tak cžiń ze złymi wabjenjemi.

<pb n="12"/>

Wopomnjenja hódne dny:

1. Dawk za wopaleńſku pokładnicu.

15. Parſchonſki a rjemjeſniſki dawk.

29. Naſtupny dźeń J. Majeſtoſcźe krala Alberta na trón (1873).

♣I. Hermanki.♠

1. Njeſwacžidło ſk. Hródk ſk.

4. Leisnig kń.

6. Bjarnacźicy ſk. kl. Hucźina kl. Schěrachow kl. Kulow ſk. kl.

11. Lubin ſk.

13. Biſkopicy ſk. Lubij ſk. kl. Kinſpórk ſk.

14. Kinſpórk kl. Barſchcź kń. ſk. kl.

15. Zły Komorow kń. ſk.

16. Khocźebuz kń. ſk.

17. Stołpin kl.

20. Stare Dreždźany kl. Halſchtrow ſk. Wóſpork ſk. Rychwałd kń. ſk. kl.
Rumburg ſk. kl. Žahań ſk. kl.

21. Brody ſk. kl.

22. Radeberg ſk.

23. Radeberg kl. Khocźebuz kń. ſk.

25. Drěwko ſk. Wětoſchow kń. ſk.

28. Picń kń. ſk. kl.

30. Beſkow ſk. kl. Khocźebuz kń. ſk.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 8. okt. pop. 2 h. 41 m.

Młody měſacžk 15. okt. pop. 4 h. 7 m.

Prěni běrtlk 22. okt. rano 7 h. 16 m.

Połny měſacžk 30. okt. rano 3 h. 7 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

Oktober zapocžnje z deſchcźom, a je tež dale młhowe wjedro; 14. deſchcź;
z 15. ſo wuwjedri; 17. zas deſchcź hacž do 24; na to rjenje; wot 29.
zymne kurjawy.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

4. Mjeniny biſkopa Franca. Swjedźeń kulowſkeje woſady. Pſchipołdnju
wotkhad proceſiona z Khróſcźic do Kulowa.

5. W Radworju ſwjedźeń poſwjecźenja cyrkwje a kermuſcha. W Kulowje prěni
wotpuſtk, ſwjedźeń poſwjecźenja cyrkwje a kermuſcha.

12. W Kulowje druhi wotpuſtk.

19. We Wotrowje a w klóſchtrje Marijnej Hwězdźe kermuſcha.

21. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

26. W Khróſcźicach ſwjedźeń poſwjecźenja cyrkwje a kermuſcha.

28. Swjaty dźeń.

31. Vigilny póſt.

Jadrjeſchka.

„Bóh ſcźele ſpytowanja k twojomu ſpomóženju. Je to znamjo, zo ſo woſebje
za tebje ſtara; to tež dyrbi wina za tebje bycź, zo ſo k njomu
dowěriſch.“ Swj. Jan Khryſoſtomus.

♣mh.♠ Nichtó njejebaj ſebje ſamoho, hako by jenož za ſebje žiwy był;
pſchetož z tak mnohimi a za tak mnohich dóſtanje kſcheſcźan něhdy myta,
kaž mnohich je z dobrym pſchikładom natwarjał.

S. Hawſchtyn.

♣mh.♠ Chceſch-li lěnjoho konja ſpěſchnoſcźi pſchiwucžicź, dyrbiſch joho
ze ſpěſchnym pſchahacź; duž zwjež twoju duſchu na kraſne pſchikłady
Swjatych, a tež ty pokrocžiſch w dobrym.

<pb n="13"/>

Wopomnjenja hódne dny:

1. Kralowſke dawki. Druha połojca dokhodnoho dawka.

30. Skóncženjo kwaſnych wjeſelow.

♣I. Hermanki.♠

3. Frankfurt (maſa). Hainſpach kl. Łukow kń. ſk. kl. Schandawa kl. Hródk
ſk. kl. Kulow ſk.

4. Bart ſk. Łaz ſk. kl.

5. Njeſwacžidło ſk. Damna ſk. kl. Stare Dreždźany kń.

6. Khocźebuz kń. ſk.

8. Budyſchin ſk. kl. Trěbule kń. ſk. kl.

10. Rychbach ſk. kl. Gubin kń. ſk. kl.

11. Połcžnica ſk.

15. Žitawa kl. Zły Komorow kń. ſk.

17. Žitawa kń. ſk. Zły Komorow kl.

25. Dobroług ſk.

29. Kalawa kń. ſk.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 7. nov. rano 6 h. 53 m.

Młody měſacžk 14. nov. rano 1 h. 36 m.

Prěni běrtlk 20. nov. wjecž 7. h. 53 m.

Połny měſacžk 28. nov. wjecž. 9 h. 55 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

Wot 1. hacž do 4. je rjenje; 5. a 6. ſylny wětr, kotryž na 2 dnaj
deſchcź pſchinjeſe; potom rjenje hacž 16.; wot 17. hacž do 28. je młhowe
a zymne wjedro; na kóncu deſchcź.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

1. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

2. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń. W Radworju a Kulowje doſpołny wotpuſtk „po
morwych.“

9. W Njebjelcžicach a Zdźeri (tež wokoło Budyſchina) kermuſcha.

11. Swjedźeń Njebjelcžanſkeje woſady (z prědowanjom a nyſchporom).

16. W Budyſchinje w tachantſkej cyrkwi wopomnjecźo poſwjecźenja cyrkwje
a kermuſcha.

23. W Ralbicach wopomnj. ſwjecź. cyrkwje a kermuſcha.

25. Swjedźeń Ralbicžanſkeje woſady (z prědowanjom a nyſchporom).

30. Swjaty dźeń. Zapocžatk adventa a nowoho cyrkwinſkoho lěta. W
Dreždźanach we dwórſkej cyrkwi ſerbſke bože ſłužby.

Jadrjeſchka.

„Pas ſo wcźipnoſcźe we wěcach, kotrež tebje nicžo njeſtaraja;
njepraſchej ſo ženje za nimi.“

Swj. Thereſia.

♣mh.♠ Njeſudźcźe, praji Khryſtus. Njeſudź dha, a byrnje woprawdźity
hrěch bližſchoho widźał, wucźehń z tutoho cźernja derje wonjatu róžu a
wopruj ju mi z prawym bratrowſkim ſobucźeŕpjenjom.

♣mh.♠ Swjaty Filip Benitius ležeſche na ſmjertnym łożu. Tu rjekny k
pódlaſtejacym: Dajcźe mi moje knihi. Woni podawachu jomu pak te pak
wone, ale žane njeběchu jomu prawe. Dokelž wón ſtajnje na Božu martru
pohladowaſche, podachu jomu tu. Wjeſele ju wobjimujo praji mrějacy
ſwjaty: Haj to ſu moje knihi, moje najlubſche knihi, do tychle knihow
ſym huſto hladał, z nimi chcu moje žiwjenjo ſkóncžicź.

<pb n="14"/>

Wopomnjenja hódne dny:

22. Zapocžatk zymy. Najkrótſchi dźeń z najdlěžſchej nocu.

24. Patoržica.

31. Kralowſka renta.

♣I. Hermanki.♠

1. Wóſpork ſk. kl. Kulow ſk.

2. Kroſno kń. ſk. Gaſyn ſk. kl.

3. Njeſwacžidło ſk. Kroſno kl.

5. Ruland ſk.

6. Budyſchin ſk.

9. Brody ſk. kl. Seidenberg.

10. Eiſenberg ſk. kl.

15. Luboraz kń. ſk. kl. Lubin ſk. Miłoraz kl. Hródk kl.

16. Barſchcź.

17. Lubin. Ruland kl.

18. Mužakow ſk. kl.

20. Wojerecy ſk. kl.

22. Kulow.

♣II. Měsačkowe přeměnjenja.♠

Poſledni běrtlk 6. dec. wjecž. 8 h. 41 m.

Młody měſacžk 13. dec. pſchip. 12 h. 2 m.

Prěni běrtlk 20. dec. pſchip. 12 h. 13 m.

Połny měſacžk 28. dec. wjecž. 5 h. 13 m.

♣III. Wjedro po stolětnej protycy.♠

December je 1. dźeń rjany; zaſtupi pak bórzy wětſikojte, njelubozne
wjedro a hacž do 15. traje; wot 16.—20. je zyma; wot 21. pokhmurjene a
ſněhojte; wot 29. hacž do kónca kruta zyma.

♣IV. Cyrkwinska protyka.♠

4. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

6. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

8. Pſchikazany ſwjaty dźeń. W Kulowje titularny ſwjedźeń „ſwjateje
Marijnoho towaŕſtwa knježnow“ z doſpołnym wotpuſtkom za ſobuſtawy.

16.—24. W Radworju wſchědnje po Jutnjach „Nowena“ k cžeſcźi macźerje
božeje.

17. 19. 20. Póſt ſuchich dnow.

21. Swjaty dźeń.

24. Vigilny (połny) póſt.

24.—25. Boža nóc, w połnocy boža mſcha.

25. Pſchikazany ſwjaty dźeń.

26. Pſchikazany ſwjaty dźeń. Požohnowanjo žitow.

27. Swjaty dźeń. Po prědowanju požohnowanjo a wudźělenjo wina ſwjatoho
Jana.

28. Cyrkwinſki ſwjaty dźeń.

Jadrjeſchka.

„Twoja wjeſołoſcź budź pſchecy ponižna, měrniwa, pokorna a natwarliwa.“
Swj. Thereſia.

♣mh.♠ Wo dwěmaj wěcomaj dyrbi cžłowjek pſchecy wjedźecź: wo kraſnoſcźi
Božej a wo helſkej cžwěli. Wot prěniſcheje pſchicźahowany a wot druheje
wottraſcheny, ſtara ſo za ſwoju duſchu a zminje ſo hrěcha. S. Domaſch
Aqu.

♣mh.♠ Cyrkej je archa na žołmach a bjez ſtracha jědźe mjez ſkałami, na
kotrychž ſo hewak wſchitko rozražuje. Wona je ſkutk Božeje wſchohomocy,
wona je njepowalny dom, dokelž je załožena a twarjena na ſkału. S.
Chryſoſtomus.

♣mh.♠ Cyrkej ſo pſcheſcźěhanjow dla njepomjeńſcha, ale powjetſcha;
Knjezowa rola pyſchi ſo z pſchecy bohatſchimi žnjemi, dokelž te
ſymjeſchka, kiž po jenym padaja, ſkhadźeja rozmnožene. S. Leo.

<pb n="15"/>

♣I. Čas božich słužbow w serbskej Łužicy.♠

Cžas pſcheſtupa božich ſłužbow Njedźele; ſ. dny Dźěławe dny

za njedźele a ſwj. dny. za dźěławe dny. w zymje. w lěcźe. popołdnju. w
zymje. nalěto. w lěcźe. na zymu.

Budyſchin tachantſka 1. hapryla, 1. oktobra. 5 a 9 2 6 a 9 5 a 9 5 a 9 6
a 9

ſerbſka 9 1/2 1

Khróſcźicy 1. njedź. po Jutrach, 24. auguſta. po Jutrach, po Michale. 6
a 9 5 a 8 2 7 6 6 6

Njebjelcžicy po 1. meje, po 29. ſeptembra. ???? 9 8 1/2 2 1/2 8 7, 1/2 7
6 1/2 7, 7

Radwoŕ 1. meje, njedź. po 29. ſeptbr. po 1. novembru, po jutrach. 9 8 2
7 6 6 6

Ralbicy jutry, njedź. pſched 21. ſeptembra. ???? 6 a 9 5 a 8 2 1/2 8, 8
7 1/2 7, 7 7

Schpital 1. meje, 1. oktobra. 9 9 2 8 1/2 7 1/2 7 8

Wotrow ???? 9 9 2 1/2 8 7 1/2 7 7

Marijna Hwězda 1/2 7 a 1/4 10 1/2 2, 1/2 3, 3 6 a 7 a 3/4 9

Róžant jutry, 14. ſeptembra. po 1. novembru, po jutrach. 6 a 9 5 a 9 2 7
1/4 7 1/4 7 7

Zdźeŕ 1. meje, po 29. ſeptembra. 9 8 1/2 2

Brunow 1/2 10 4 3/4 8

Kulow 24. febr., jutry, njedź. po 4. ſept., 1. njedź. nov. 5 a 8 2 6 a
1/2 9 1/2 6 a 1/2 9 5 a 8 1/2 6 a 1/2 9

Pſchiſp.: Jutnje ſu w Khróſcźicach rano w 5 hodź., w Ralbicach 6 a w
Róžeńcźe 6. — W ſerbſkej cyrkwi w Budyſchinje na ſrjedach a pjatkach w
poſcźe we 8 rano. — W Ralbicach na pjatkach w poſcźe w 6 a 8 rano. — We
Wotrowje na małych ſwjatych dnach dopołdnja we 8. — W Marijnej Hwězdźe
na ſobotach rano 6 a 7 a 8. — W Róžeńcźe na małych ſwjatych dnach a
ſobotu (pſchez cyłe lěto) we 8. — W Zdźeri je 12 krócź na njedźelach a
kaž w Delnich Sulſchecach, druhdy na dźěławych dnach boža mſcha. — W
Lubiju ſu 12 krócź za lěto njedźelſke bože ſłužby.

♣II. Bože słužby w němskej Łužicy.♠

Grunaw, Königshajn, Nowy Leutersdorf, Reichenau, Schěrachow, Seitendorf,
Woſtrowc, Žitawa, Marijny Doł.

♣III. Bože słužby w sakskich herbskich krajach.♠

1) Stajne bože ſłužby maja: Dreždźany (dwórſka cyrkej, w pryncowym
hrodźe, Nowe Dreždźany, Friedrichſtadt, Jozefininy wuſtaw, 2 ſchulſkej
khapali), Annaberg, Cwikawa, Freiberg, Greiz (kóždu 2. njedźelu),
Hubertusburg, Khemnicy, Lipſk, Miſchno, Pirno, Plawno, Rothſchönberg,
Reichenbach (kóždu 2. njedźelu) a Wechſelburg.

2) Miſionſke bože ſłužby maja: Auerbach (2 krócź), Bräunsdorf (8 kr.),
Döbeln (3 kr.), Frankenberg (2 kr.), Grimma (12 kr.), Großenhajn (6
kr.), Hajnichen (4 kr.), Hohenek (8 kr.), Hohnſtajn (8 kr.), Koldic (2
kr.), Leisnig (2 kr.), Marienberg (2 kr.), Pilnicy (cyłe lěcźo),
Radeberg (6 kr.), Rieſa (2 kr.) Rochsburg (někotry krócź), Roßwein (2
kr.), Schneeberg (2 kr.), Schwarzenberg (4 kr.), Sonnenſtein (něſchto
krócź), Stollberg (2 kr.), Waldheim (12 kr.), Altenburg (12 kr.).

<pb n="16"/>

♣Zapis duchownych.♠

(Wot novembra 1878.)

♣A.♠ Z budyſchinſkeje diöceſy.

Joho miłoſcź, najdoſtojniſchi Knjez Franciskus Bernert, biſkop w Azotus,
japoſchtołſki vikar w kraleſtwje ſakſkim, ♣administrator ecclesiasticus♠
w ſakſkej Hornjej Łužicy, tachant kapitla ſwj. Pětra w Budyſchinje,
komthur kral. ſakſk. zaſłužbnoho rjada atd., rodź. w Grafenſteinje w
Cžechach 4. hapryla 1811; wuſwjecźeny 4. auguſta 1834, wuzwoleny za
tachanta 28. julija 1875, za biſkopa ſwjecźeny 19. měrca 1876.

1) W Budyſchinje: ♣a)♠ w konſiſtoriu: k. Józef Hoffmann, ♣can. cap.
sen.;♠ k. Jakub Kucźank, ♣can. cap. cant.;♠ k. Pětr Schołta, ♣can. cap.
schol.; b)♠ w ſerbſkej cyrkwi: k. Michał Hórnik, faraŕ; k. Michał Róla,
kapłan; ♣c)♠ w tachantſkej cyrkwi: k. Józef Schönberner, dopołdn.
prědaŕ; k. Jurij Nowak, katecheta (ſobu za Lubij); ♣d)♠ na wucžeńſkich
wuſtawach: k. Józ. Dienſt, direktor tachant. wucžeŕnje; k. Hermann
Blumentritt, direktor ſeminara.

2) W Brunowje: k. Hermann Plathner, kapłan.

3) W Grunawje: k. Jan Hornig, adminiſtrator.

4) W Khróſcźicach: k. Jakub Barth, ♣can.♠ a faraŕ; k. Jan Nowak, kapłan;
k. Jakub Schołta, kapłan.

5) W Königshainje: k. Pětr Richter, faraŕ; k. Auguſtin Wuttke, kapłan.

6) W Marijnej Hwězdźe: k. ♣Dr.♠ Jan Chryſoſtom Eiſelt, probſt; k.
Alekſander Hitſchfel, kapłan; k. Tadej Natuſch, kapłan; k. Wjacſław
Toiſcher, kapłan.

7) W Marijnym Dole: k. Niward Köſtler, probſt; k. Joachim Felber,
kapłan; k. Benedikt Chejnovſký, kapłan.

8) W Njebjelcžicach: k. Mikławſch Smoła, faraŕ; k. Auguſt Kubaſch,
kapłan.

9) W Nowym Leutersdorfje: k. Ernſt Kupky, faraŕ.

10) W Radworju: k. Handrij Ducžman, faraŕ.

11) W Ralbicach: k. Jakub Benſch, ♣can.♠ a faraŕ; k. Jakub Skala,
kapłan.

12) W Reichenawje: k. Pawoł Reime, faraŕ.

13) W Róžeńcźe: k. Innoc. Jawork, adminiſtrator.

14) W Schpitalu: k. Jak. Werner, adminiſtrator.

15) W Seitendorfje: k. Karl Junge, ♣can.♠ a faraŕ; k. Józef Keil,
kapłan.

16) W Schěrachowje: k. Jakub Žur, faraŕ; k. Adolf Brendler, kapłan.

17) We Woſtrowcu: k. Anton Müller, faraŕ; k. Auguſtin Rönſch, kapłan.

18) We Wotrowje: k. Jakub Herrmann, faraŕ.

19) W Žitawje: k. Franc Kral, faraŕ.

20) We Worklecach: k. Sparla, hrodow. kapłan.

Pſchiſp.: w Prazy w ſerbſkim ſeminaru: k. Jurij Łuſcžanſki, präſes.

♣B.♠ Z dreždźanſkeje diöceſy.

1) W Drez̀dźanach: ♣a)♠ kralowſke dwórſke duchownſtwo: k. Józef Stěpanek,
dwórſki kapłan; k. Ludwig Wahl, dwórſki prědaŕ; k. Ludger Potthoff,
dwórſki prědaŕ. ♣b)♠ W Starych Dreždźanach: k. Franc Stolle, ♣can.♠ a
präſes; k. Anton Dreßner, kapłan a direktor wucžeŕnje pſchi
„Queckbrunnen“; k. Jakub Buk, faraŕ a konſiſtorialny radźicźeŕ; k. Karl
Maaz, kapłan a direktor; k. Anton Buk, kapłan a direktor hłowneje
wucžeŕnje; k. Józef Müller, kapłan a katecheta; k. Emil Hoffmann,
kapłan; k. Oskar Manfroni, kapłan; k. ♣Dr.♠ Alois Schäfer, kapłan a
präſes kongr.; ♣c)♠ W Nowych Dreždźanach: k. Eduard Machacžek, faraŕ.
♣d)♠ W Friedrichſtadtu: k. Hubert Titlbach, faraŕ. ♣e)♠ W Józefininym
wuſtawje: k. Kaspar Brieden, kralowſki kapłan. ♣f)♠ Pola prynca Jurija:
♣Dr.♠ Fritzen. ♣g)♠ Privatnaj duchownaj: Jaſtrzebſki a Miskiewicz.

2) W Annabergu: k. Józef Plevka, faraŕ.

3) W Cwikawje: k. Józef Juhr, faraŕ.

4) W Khemnicy: k. Jan Keipert, faraŕ; k. Strenſki, kapłan.

5) W Freibergu: k. Heinrich Salm, faraŕ.

6) W Hubertusburgu: k. Mikławſch Wowcžeŕk (Schäfer), faraŕ.

7) W Lipſku: k. Pětr Will, faraŕ; k. Richard Halm, kapłan; k. H.
Schmittmann, kapłan.

8) W Miſchnje: k. Józef Hillebrandt, adminiſtr.

9) W Pirnje: k. Pětr Krecžmer, faraŕ.

10) W Plawnje: k. Hüſch, kooperator.

11) We Wechſelburgu: k. Biſkup, hrod. kapłan.

12) W Rothſchönbergu: k. A. Fuhrmans.

13) W Reichenbachu: Heinrich Mannel.

Pſchiſp. Na wotpocžinku: k. Auguſt Arlt.

♣C.♠ Z wrótſławſkeje diöceſy.

W Kulowje: k. Franc Schneider, faraŕ a duchowny radźicźeŕ; k. Jakub
Wowcžeŕk, kapłan; k. Pětr Lipicž, kapłan; k. Heinrich Ledźbor, direktor.

Zapis katholſkich wucžeŕnjow.

1) Wſerbſkej Łužicy: Budyſchin (ſeminar, präparanda, tachantſka ſchula),
Cžornecy, Kukiow, Khróſcźicy, Marijna Hwězda, Njebjelcžicy, Radwoŕ,
Ralbicy, Róžant, Schpital, Schunow, Worklecy, Wotrow, Zdźeŕ.

2) W němſkej Łužicy: Blumberg, Grunau, Königshain, Marijny Doł, Nowy
Leutersdorf, Reichenau, Rusdorf, Seitendorf, Schěrachow, Schönfeld,
Woſtrowc, Žitawa.

3) W herbſkich krajach: Annaberg, Cwikawa, Grimma, Khemnic, Dreždźany
(hłowna ſchula, Queckbrunnen, Friedrichſtadt, Nowe Dreždźany, Józefininy
wuſtaw), Freiberg, Hubertusburg, Lipſk, Miſchno, Pirno.

4) W pruſkej ſerbſkej Łužicy: Kulow, Kocźina, Němcy, Sulſchecy.

<pb n="17"/>

Wjele zboža na nowe lěto!

(Po Albanje Stolzu.)

„Krajan“ dyrbi trochu njedocžakany bycź. Joho powjeſcźe a nowinki płacźa
z wjetſchoho hakle wot nowoho lěta; tola tak dołho wón njeſmě cžakacź,
hewak bychu wſchitcy joho towaŕſchojo z wótcnoho a cuzoho kraja joho
pola was wotcźiſchcźeli. (Wón je z cyła trochu zrudny, dokelž do
někotrychžkuli duri hiſchcźe podarmo kłapa — a tola je „Krajan“ cžiſcźe
a cyle waſch!) Dokelž dyrbi po tajkim dołho do nowoho lěta po kraju
hicź, budźe tež joho zbožopſchecźo do cžaſa. Tola, to nicžo njewadźi,
byrnje je wy prjedy dóſtali. Pſchetož tele pſchecźo je kaž por nowych
ſchkórni; te dyrbiſch najprjedy ſo wobucź ſpytacź, hacž ſu tebi prawe a
hacž móžeſch derje w nich khodźicź. Tak tež tele pſchecźo něſchto
pſchinjeſe, ſchtož dyrbiſch najprjedy ſpytacź, a potom, jeli tebi prawe,
wot nowoho lěta kóždy dźeń dopjelnicź.

Duž „wjele zboža na te lube nowe lěto!“ Tak jedyn druhomu praji, hdyž ſo
nowe lěto dwaj znataj zetkataj. Ludźo pak to najbóle cžiſcźe bjez myſlow
praja, kaž huſto tež Budź khwaleny! abo Bóh daj ſtrow! a t. d., jenož
dokelž je to waſchnjo. Byrnje pak cźi tež tyſacy dobrych znatych a
pſchecźelow z dobrymi myſlemi a cyle z wutroby zbožowne nowe lěto
pſcheli, ſchto to na poſledku pomha? Toho dla móžeſch w nowym lěcźe tola
trjebaj ſebi nohu złamacź, abo jětra dóſtacź, a tyſcheŕ móže cźi do domu
pſchińcź, bjez toho zo ſy jomu kazał, a rowryjeŕ cźi łožo poſcźele pod
hołym njebjom. Najwjacy ludźi to prjedy doſcźehnje, hacž ſu ſebi
myſlili. Kóždy dźeń wumrje na 90 tyſac; to je za hodźinu ſkoro 4000!
Toho dla budźe w nowym lěcźe wokoło 30 abo 40 millionow cžłowjekow do
wěcžnoſcźe wotwjedźenych. A tola budźe najmjenje tych, kotſiž ſu za lěto
79 naſpomnjeni, to wocžakowacź, zo je w pſchichodnym lěcźe na nich rjad.
Jeni praja: „Sym hiſchcźe młody;“ druzy: „Sym w najrjeńſchich lětach;“
zas druzy: „Ja ſchcźe dołho žane 90 lět njejſym —“ najwjacy ludźi pak z
cyła ſebi na nicžo njemyſli, hakož by ſo ſamo rozemjało, zo žiwi
woſtanu. Ale „nic na to myſlicź“ ſmjercźi njewobara.

Njejſy hiſchcźe ženje w zymje, hdyž prawje ſněh wějeſche, po cźmje wonka
był, ſnadź w njeznatej krajinje hicź měł? Žana cžěŕ tebje njewjedźe,
pucźa žanoho njewidźiſch, z kóždej krocželu móžeſch do zawěteje hrjebje
abo dźěry padnycź a na poſledku ſy ſnadź ſo zabłudźił, zo njewěſch, hdźe
ſy. Hlej takle je tež nam, hdyž po pucźu žiwjenja do wěcžnoſcźe ducy do
prědka hladamy; ani krocžałki pſched ſobu z wěſtoſcźu njewidźimy. Jenož
tak wjele widźimy, zo ſpěſchnje khwatamy po pucźu a lědma běchmy do toho
pſchiſchli, hdźe ſmy — tu je nas cžas hižo zas torhnył, ſchtó wě hdźe.

A tola znaju njezmólny ſrědk, kak móže kóždy ſam to dokonjecź, zo je
nowe lěto cyle wěſcźe zbožowne. Ty móžeſch Boha tak chcu prajicź
nucźicź, zo tebi zbožowne lěto wobradźi. Zaleži jenož na tym, zo ſrědk
trjebaſch, pódla wobſtajny woſtanjeſch a dźeń wote dnja mału prócu na ſo
wozmjeſch. Schtož pak z tym dobudźeſch, je wjac winojte, hacž hdy by w
nowym lěcźe wulki lós na tebje padnył, abo ty ſchwarny dźěl cźeknjenych
milliardow doſahnył.

Ta wěc ma ſo z krótka takle: Bóh nam dawa nowe lěto, abo po prawym kóždy
nowy dźeń, kaž je wotrocžkej we ſwj. ſcźenju talent dał, mamy z nim
wikowacź a něſchto za ſwoju duſchu dobycź. Z kóždym dnjom ſy bliže k
ſmjercźi, k ſudej a k wěcžnoſcźi; kóždy dźeń maſch ſo na tamón cžas
pſchihotowacź: zło wotkładowacź, dobromu ſo pſchiwucžecź a zaſłužby
hromadźicź. A njeje tole cžiſcźe w twojej rucy? abo budźe ſprawny a
ſwjaty Bóh runje tebi jenicžkomu chcycź myto za to zapowjeſcź?

Bóh wſchak njecžini kaž ſwět, kotryž někotrohožkuli cžłowjeka
najrjeńſche mocy wutrjeba a wucźehnje a hdyž joho k ſwojim złym wjeſelam
wjac khmanoho njenamaka, joho wot ſo cźiſnje kaž naraženy karan. A kak
ſo někotry cžłowjek za ſwět prócuje! Tu chce jena na reje hicź, nic tak
jara zo by rejwała, ale zo by ſo rejwakam ſpodobała: ſchto ſo na to
wſcho njepſchihotuje! Myje ſo z wjele wodami a mydłami, zo by ſo cžoło
prawje ſwěcźiło, włoſy ſebi hładkuje, najrjeńſche rubiſchko, kotrež je
jej hoſpoza z poſlednjoho hermanka pſchinjeſła, ſebi z lódki wozmje —
ſchtó chcył wſcho to mjenowacź! A ſchto je dobytk tajkeje prócy? Wſcha
rjana draſta je ſkóncowana, zapróſchena, pſchepocźena, a wyſche toho —
njecham na najhórſche wěcy ſpominacź — wutroba je napjelnjena z
mjerzanjom, hněwom a zawiſcźu, zo ſu ju tak mało zańcź měli, abo tež z
njeduſchnymi myſlemi. Na zajtra hłowybolenjo, ſchumjenjo we wuſchomaj,
žołte woblicžo a cžorna njeſpokojnoſcź a wobožnoſcź na <pb
n="18"/>wſchěch róžkach. — Młódſchi bratſja, ſotry abo ſobucželadnicy
maja to cžucź, kaž hdyž něchtó boſy po cžrjopach khodźi. Pozdźiſcho
dóſtanje tajka rejwaŕka traſch hiſchcźe tajki dźiwny dudławy kaſchel a
pócžnje traſch krej pluwacź. — Tak widźiſch na jenym pſchikładźe, kak
ſwět tomu płacźi, kiž ſo za njón tak prócuje a pyſchi.

Cyle hinak je to pola Boha a we pſchihotowanju za wěcžnoſcź. Tu wſchak
je wjac cžaſa a prócy, cyle hinaſcheje, trěbne, zo by duſcha něhdy
njezaſłyſchała ſłowo: „Prjecž wote mnje, zatamana, do wěcžnoho wohnja“,
ale zo by dóſtała druhe ſłowo: „Pój, žohnowana mojoho Wótca, a wobſedź
kraleſtwo!“ — We wobydlenju tohole njebjeſkoho kraleſtwa hlada ſo tež,
kaž w krónowanſkim ſalu zeḿſkoho mócnarja, na rjane, cžiſte a woſobne
woblecženjo. Wěmy to ze ſwjatoho ſcźenja, zo bu cžłowjek, kiž pſchi
kwaſnej hoſcźinje ſwjatocžneje kwaſneje draſty njemějeſche, do
zwoncžiteje cźmy cźiſnjeny. Tule draſtu pak njemóžeſch hakle w
njebjeſach kupicź, ale dyrbiſch ju na zemi dobycź a ju dale pſchaſcź a
tkacź a płokacź a noſycź wſchě dny hacž do kónca: je to twoje
ſwjatoſcźenjo.

Bóh je tak rjec ſtraſchnje ſwjaty, kaž je kraſne ſłónco ſtraſchnje
ſwětłe za naſche wócžko, hdyž chce do njoho pohladacź. Toho dla praji
japoſchtoł; „Straſchne je, do rukow žiwoho Boha padnycź;“ toho dla tež
„nicžo njecžiſte njepóńdźe do njebjes.“ Žiwjenjo tudy na zemi pak je
cžas, za kotryž móžemy to wotſtronicź, ſchtož duſchu tak njeſkóncžnje
žadławu pſched Bohom cžini, a ſwoju duſchu wupyſchicź z póccźiwoſcźu a
bohulubymi ſkutkami. K ſpowjedźi khodźicź a pacźerje ſpěwacź ſamo to
njedokonja, ale drohotny cžas zeḿſkoho žiwjenja dyrbi ſo tež wužicź, zo
hrěſchne nawucženja wotpołožiſch, dobromu ſo pſchiwucžiſch a tajke
ſyjeſch, ſchtož tam něhdy płody njeſe. Pſchetož ſchtóž nadobnje ſyje,
budźe nadobnje žnjecź a ſchtóž ſkupje ſyje, budźe ſkupje žnjecź.

Njeſtróž ſo, zo „Krajan“ na dobo tajku wažnu a krutu rycž rycži. Wſchak
ſy pſcheſwědcženy wo ſwojej wěrje a wſcho za wěrne dźeržiſch, ſchtož cźe
wona wucži — pohladaſch-li po tajkim hłubſcho do žiwjenja duſche a do
ſwojoho ſwědomja, dyrbiſch ſpóznacź, zo wſcho jeno na tym zaleži, ſwoju
duſchu zdźeržecź abo wumožicź. „Tym pak, kotſiž Boha lubuja, ſłuža
wſchitke wěcy k dobromu.“ Toho dla tež „Krajan“ za kóždy měſac małe
jadrjeſchka pſchinjeſe, zo by ſo z nimi z nowa zahorił a w dobrym
poſylnił.

To je, ſchtož „Krajan“ tebi na nowe lěto pſcheje, zo by wone zawěſcźe
zbožowne za tebje było. Ale z powſchitkownymi dobrymi wotmyſlenjemi
njeje hiſchcźe nicžo dokonjane. Hdyž něchtó, kiž žanoho palenca cžucź
njemóže, ſebi krucźe pſchedwozmje, zo ſo w nowym lěcźe ženje z palencom
wopicź njecha, dha drje je tež dobre pſchedewzacźo měł — tola te jomu
nicžo njepomha, dokelž jow nicžo porjedźicź nima. Tež prajenjo: „Nicžo
zło njecham cžinicź w nowym lěcźe“ hiſchcźe wjele njepomha: twoje
wotmyſlenjo abo pſchedewzacźo dyrbi wěſte, woſebite bycź, kaž je twoja
khora duſcha runje trjeba. Mału zběrku tajkich pſchedewzacźow, kotrež
móža drje najwjacy „Krajanowych“ cžitarjow tak abo hinak nałožecź,
pſchinjeſe wón tudy po pſchikładźe ſławnoho ſpiſacźela a znamjenitoho
pſchecźela katholſkoho ludu Albana Stolza: kóždy ſebi wuzwol, ſchtož
móže runje trjebacź.

Njech je pſchec a wſchudźom a we wſchitkim, ſchtož cžiniſch abo
woſtajiſch, twoje prěnje wotpohladanjo: dopjelnicź wolu Božu.

„„Móžeſch ſebi wotmyſlicź:

1. Za cyłe lěto ženje njecham wo ſebi ſamym nicžo dobre a wo druhich
nicžo zło prajicź, jelizo ſebi to winowatoſcź nježada abo ja pſchi tym
dobroho wotpohladanja nimam. — Abo:

2. Budu-li rozhněwany abo změju-li kſchiwdu cźeŕpjecź w nowym lěcźe,
ſchtož ſo zawěſcźe ſnadź ſydomkrócź ſydomdźeſat krócź ſtanje, abo hdyž
chcedźa ſtare wěcy zas wot morwych ſtawacź, a znutſka ſo zažehlicź do
złych myſlow, zacžucźow a pſchedewzacźow, potom chcu ſo dźeržecź
japoſchtołowoho ſłowa: „Njedaj ſo wot złoho pſchewinycź, ale pſchewiń
zło z dobrym.“ Chcu to tak cžinicź a kóždy krócź Wótcže naſch wuſpěwacź
za toho, na kotrohož mje djaboł znutſka ſchcźuwa. — Abo:

3. Chcu ſebi tyzku pſchihotowacź, do teje połožu kóždu njedźelu wopor za
khudoho zbóžnika. Schtož w tej tyzcy je, to wjac mi njeſłuſcha, ale to
ſłuſcha khudym (abo tež naſchej cyrkwi, nowej cyrkwi w Bacźonju,
ſwjatomu Wótcej, Lyonſkomu towaŕſtwu za rozſchěrjenjo wěry atd. —
pſchiſtaji „Krajan“). Wocžakam potom jenož, hdźe mi Bóh pſchiležnoſcź
abo woſobu póſcźele, zo bych pjenjezy prawje nałožił. <pb n="19"/>Je
něſchto ſpodźiwne, ſchtož ſo we 71tym pſalmje wo Khryſtuſu praji:

„A cžeſcźomne budźe mjeno khudych pſched nim.“ — Abo:

4. Chcu w nowym lěcźe dobre, ſchtož ſym cžinicź zwucženy, polěpſchicź,
zo pſchidam a rozmnožu hódne dóſtacźo ſwjatych ſakramentow, wopytowanjo
Božeje mſchě, wottorhowanjo zmyſłojtoho wužiwanja, a zo kóždy tydźeń
wjac wopytow pola khorych cžinju a pola khudych ſwójbow, kotrež maja ſo
na cźěle a duſchi zlě. — Abo:

5. Chcu prawje wjele dobycź ze ſłowom z wóſom zbóžnoſcźow: „Zbóžni ſu
měrniwi, dokelž woni budźa dźěcźi Bože rěkacź.“ Chcu za tym ſlědźicź,
hdźe je žana pſchiležnoſcź, zwadźe a njepſchezjenoſcźi wobaracź, abo
hdźež hižo dwaj abo mnozy w njeměrje a w njepſchecźelſtwje ſu, jich zas
zjednacź. Hdźež pak nicžo njewucžinju, tam chcu ſo prawje wjele modlicź
k Bohu pokoja, zo chcył tón wutroby zjednacź. — Abo:

6. Najlěpſchi dobytk abo najwjetſcha zaſłužba w nowym lěcźe by to była,
hdy by jenu duſchu dobył t. r. hdyž cžłowjeka, kiž je zjawnje w njeměrje
abo ſmjertnym hrěſche žiwy, zas k Bohu dowjedźeſch. To by wjele wjac
było, hacž hdy by pſchi wohnju abo wulkej wodźe cžłowjekej žiwjenjo
zdźeržał. Pſchiležnoſcź wſchak je k tomu, a njeſkicźi-li ſo ſama, pytaj
a cžiń ſebi pſchiležnoſcź. Móžeſch lohkomyſlnomu cžłowjekej piſma dacź
cžitacź, kiž joho zas do wěry wrócźa; móžeſch druhoho pohnucź, zo
njeduſchny cžaſopis wotſtroni, ſtraſchne znajomſtwo puſchcźi, kotrež do
nicžoho njewjedźe hacž do hrěchow; móžeſch jenomu pſchirycžowacź, zo zas
k ſpowjedźi a na prědowanjo dźe. Móžeſch dźěcźo abo młodoho cžłowjeka,
kiž hižo pócžnje po złych pucźach khodźicź, k ſebi do domu wzacź. —
Wſchědnje pak móžeſch za wobrocźenjo hrěſchnikow ſpěwacź.

Pſchi cyłej wěcy pak hiſchcźe zbywa, zo wěſch, kajka twoja duſcha je.
Mjenujcy Zbóžnik praji: „Njepłata tola nichtó na ſtaru ſuknju kruch z
nowoho płatu.“ To ma ſo takle zrozymicź: Hdyž je duſcha dobra a cžiſta
pſched Bohom, pſchiwozmje Bóh kóždy ſkutk miłoſcźe a kóždy nabožny
pocžink wot njeje ze ſpodobanjom, kaž rjanu róžicžku abo dobru jědź na
cžiſtym rjanym talerju. Jeli pak duſcha pſchez ſmjertny hrěch prawje
njecžiſta, tu wſcho, ſchtož Bohu w modlitwach a dobrych ſkutkach ſo
ſkicźa, wjele mjenje płacźi; ſu to lapki z lěpſchoho płatu na woſmykanu,
wjetku ſuknju naſchite. Kak zo traſch ma ſo tež z twojej duſchu tak, zo
jej wſchitke dobre ſkutki do njebjes dopomhacź njemóža, dokelž dźěn je
hiſchcźe we Božej njehnadźe abo w cźežkim hrěſche. Prjedy wſchoho dyrbi
duſcha ſama wucžiſcźena bycź. Jałmožnu dawacź a wſchelakore ſpěwacź je
za wſchě pady dobre, ale ſmjertny hrěch dyrbi prjecž pſchez wěrne
polěpſchenjo a želnoſcźiwu ſpowjedź, hewak ſy tola zhubjeny ze wſchěmi
dobrymi ſkutkami. — Spominaj tohodla huſto a krucźe, ducy po pucźu,
pſchi cźichim dźěle, w nocy, hdyž ſpacź njemóžeſch, a w cyrkwi na to,
hacž twoja duſcha njetrjeba kaž rozbity, ſchcźercžaty zwón pſchelata
bycź, zo by jeje modlitwa a jeje cžinjenjo pſched Bohom derje klincžało.
Tele pſchelecźo, tak rjec druha kſchcźeńca, ſtanje ſo pſchez prawje
derje pſchekładźenu, želnoſcźiwu ſpowjedź wot cyłoho žiwjenja.
Chceſch-li na to hicź, modli ſo za hnadu k tomu a dźi njebojaznje k
wěrnomu duſchipaſtyrjej; njech cźi praji, kak maſch to cžinicź. Budźe
cźi dale pomhacź.““

K tymle ſłowam wuſtojnoho pſchecźela ludu njemóže „Krajan“ nicžo
pſchiſtajicź, hacž — kaž wón — ſwojim ſwěrnym lubym krajanam z wutroby
prajicź: „Zbožowne nowe lěto!“

„Bamž je wumrjeł — budź žiwy bamž!“

♣I.♠

Wulke a wažue lěto to běſche 1878! Zas je widźało „wěcžne měſto“ Rom,
tamne hłuboko wažne a hnujace ſwjatocžnoſcźe, kotrež wotkhad a pſchikhad
zeḿſkoho naměſtnika Jězuſa Khryſtuſa ſcźěhuja. W najboloſtniſchim
podawku je zas bójſki Załožeŕ ſwojeje cyrkwje ſwětej dopokaz dał, zo
joho bójſki ſkutk na zemi njeje twarjeny na móc a wuſtojnoſcź kažkuli
wuznamjenjenoho cžłowjeka, ale zo joho bójſka prawica, hacž do kónca
cžaſa pſchi ſwojej cyrkwi zwoſtawajo ju zakita pſchecźiwo wſchitkim
napadam jeje njepſchecźelow.

Haj boloſtny běſche tónle dopokaz; pſchetož hiſchcźe pſched lětom z
bojoſcźu napſchecźo hladachmy ſtraſchnomu wokomiknjenju, zo nam horco
lubowanoho njepſchirunitoho Piuſa ♣IX.♠ ſmjercź wozmje. A kak bórzy
dyrbjeſche nas tónle wokomik pſchekhwatacź! 7. februaŕ lěta 1878
woſtanje njezapomnity w ſtawiznach <pb n="20"/>naſcheje cyrkwje a ſwěta.
Pſchetož na nim ſkóncži ſo žiwjenjo muža, kotrohož ſu ze wſchěm prawom
mjenowali najwjetſchoho cyłoho dźewjatnoho lětſtotetka.

A tola, boloſcź, kotraž nam z powjeſcźe tohole zrudnoho podawka wutrobu
pſchewza, njebě kaž ſwětna boloſcź, kotraž ſo w ſtyſku a wuzkoſcźi
wutroby wozjewja; ſtrach a hrózba ſmjercźe nas njeje pſchewzała, hdyž
zhonichmy, zo naſch Pius wjac mjez žiwymi njeje. Spodźiwny měr a pokoj,
kiž bě na woblicžo wuſnjenoho cźěła njeboh ſwjatoho Wótca wulinjeny, kaž
běſche tež cyłe wo prawdźe ſwjate žiwjenjo tohole ſpodźiwnoho bamža po
pſchikładźe „pokornoho a wot wutroby ponižnoho“ Zbóžnika zrjadowane:
tónle měr a pokoj tež pſchi ſmjercźi Piuſa ♣IX.♠ wſchitke katholſke
wutroby napjelni. Kaž macź w njewuprajitej, zbóžnej boloſcźi ſylzy roni,
hdyž ſwojoho ſyna prěni krócź njewoblakowany wopor Božeje mſchě
woprowacź widźi a joho ſłužbje Božej we ſwojej wutrobje poſwjecźujo Bohu
wopruje, tak tež ſtejachmy we duchu pſchi kaſchcźu Piuſa ♣IX.♠ a
dóſtawſchi z njoho pokoj, podacźo do Božeje wole a zbóžne wokſchewjenjo
cžujachmy ſo pohnucźi z wutrobu zanjeſcź radoſtne „Tebje my Boha
khwalimy!“, zanjeſcź ke khwalbje wſchohomócnoho Boha, kiž je ſwojej
cyrkwi tajkoho bamža ſpožcžił! Haj „drohotna pſched woblicžom toho
Knjeza je ſmjercź joho ſwjatych.“

Hižo wot novembra 1877 wſchelake powjeſcźe po ſwěcźe ſo roznoſchowachu,
zo drohotne žiwjenjo Piuſa ♣IX.♠ ke kóncej běži; pſchecy zas pak buchmy
ſpokojeni z tróſchtnym zawěſcźenjom, zo je ſo khoroſcź zběhnycź dała.
Hiſchcźe na Swěcžk Mariju, 2. febr. 1878, dźeń, na kotrymž Pius ♣IX.♠
75lětne wopomnjecźo ſwojoho prěnjoho ſwj. woprawjenja ſwjecźeſche,
běſche zhromadźenym fararjam a duchownym zjawnu audiencu zwolił a
horliwe ſłowa k nim rycžał, ſchtož mějeſche tak jara w ſwojej mocy — a
hižo 7. februarja telegraf po cyłym ſwěcźe roznjeſe powjeſcź, zo Pius
♣IX.♠ wjac njeje!

Swěcžk Marije běſche ſobotu było. Hižo póndźelu namaka kardinal
Ledochowſki ſwjatoho Wótca jara pſcheměnjenoho, a hacž runje lěkarjo
žane znamjo woſebitoho ſtracha njeſpóznachu, zaſtupi wutoru kruta
khoroſcź a běſche nóc wot ſrjedy k ſchtwórtkej jara njeměrna. Běſche to
Piuſowa poſlednja nóc była.

Ležeſche tu w ſwojej cyle jednorej komorcy na ſmjertnym łožu, wyſche
njoho na ſcźěnje wiſaſche Boža martra a nócna ſwěcžka błuku ſwětłoſcź
rozſchěrjeſche. Hdyž wokoło 5 hodź. lěkaŕ zaſtupi, praji ſwj. Wótc joho
poſtrowiwſchi měrnje: „Knjez doktor, nětko je dokonjane.“ Mocy cźěła
hladajcy wotebjerachu, duch pak zwoſta cžerſtwy.

Wokoło 1/2 9 hodź. dóſta ſwj. Wótc wot ſwojoho ſpowjednika, biſkopa
Marinelli-a ſwj. ſakramenty mrějacych z najwjetſchej pobožnoſcźu.
Wſchitcy pſchitomni płakachu, Pius pak woſta měrny a ſpokojeny, zas a
zas pohladujo na kſchižowanoho Zbóžnika. Hižo pocža žiła ſłabje hicź,
hižo rucy pocžeſchtej dźiwnje po łožu wokoło pytacź — znamjo blizkeje
ſmjercźe — tu porucži kardinalvikar, zo by ſo we wſchěch cyrkwjach
pſched Božim Cźěłom pobožnoſcź dźeržała a bórzy ſo napjelnichu wſchitke
cyrkwje z pobožnymi.

Wſchitcy kardinalojo w Romje khwatachu k bamžej a wokoło 1 hodź. pocža
kardinal Bilio modlitwy za mrějacych, kotrež ſo Pius prócowaſche ſobu
modlicź, móžeſche pak jeno někotre ſłowa wuprajicź.

Hakle 3/4 5 hodź. pocžeſchtej ſo wocži łamacź a nětko ſo zhromadźichu
wſchitcy w pódlanſkich ſtwach cžakacy pſchitomni w ſmjertnej komorje,
hdźež kardinal Bilio boloſcźiwy róžowc ſpěwacź pocža. Hacž k ſchtwórtej
ſchtucžcy: „kotryž je za nas kſchiž njeſł“ běchu pſchiſchli — tu běſche
Pius ♣IX.♠ ſwoje žiwjenjo dokonjał. Kak ſo tež tudy dopjelni, ſchtož
běſche Pius ♣IX.♠ cžas ſwojoho cyłoho bamžiſtwa njeſł a był „kſchiž wot
kſchiža“. Tónle kralowſki pucź kſchiža joho dowjedźe do radoſcźe ſwojoho
Knjeza.

Njewuprajita běſche z toho podawka boloſcź kardinalow, měſta Roma,
cyłoho katholſkoho ſwěta.

Pius ♣IX.♠ njeběſche jeno bamž, naměſtnik Khryſtuſowy na zemi, wón
běſche nam wo prawdźe wótc, z woſebitej luboſcźu nam pſchikhileny, a
je-li wot Boha powołany był, zo by luboſcź a pſchiwiſnoſcź wſchěch
katholſkich kſcheſcźanow k bamžowomu ſtołej, k ſtołej naměſtnika
Khryſtuſowoho na zemi, z nowa wožiwił a wobkrucźił: to je ſo jomu
zawěſcźe radźiło. Z kajkej radoſcźu, z kajkim duchownym pozběhnjenjom a
zahorjenjom hlada cyły katholſki ſwět do Roma, na ſtoł ſwj. Pětra, na
tule ſkału, na kotruž je Zbóžnik ſwoju cyrkej twarił a na kotrejž ſu ſo
wſchitke napady njepſchecźelow dotal rozbiłe. Je to ſtoł, kotryž tež po
cyle cžłowjeſkim rozſudźenju najkrucźiſcho ſteji na cyłym ſwěcźe. Druhe
wěrchowſke ſtoły abo króny ſu mjenje bóle wobdate z njepſchecźelſkimi
zběžkaŕſkimi mocami a <pb n="21"/>njeje to jeno jedyn jenicžki, kotromuž
joho ſamſni ſynojo z powalenjom hroža. W katholſkej cyrkwi pak ſo
hromadźa wſchitcy ze zmužitoſcźu wokoło tróna, hotowi jón zakitacź a
podpjeracź.

Tele zmyſlenjo, tale zmužitoſcź je z wulkoho dźěla zaſłužba njeboh Piuſa
♣IX.♠ Hdyž po wſchěch krajach lěta dołho pſchihotowane zběžkaŕſtwo,
kotrež wſchón dotalny rjad podrycź hrozy, ſo pſchecy zwaſchniſcho
zběhacź pocža, hdyž zabłudźena wědomoſcź a falſchna zdźěłanoſcź wſchitke
zaſady ſpowrócźa a z tym wſchomu zarjadowanju podłožk wotcźahny, hdyž
wopaki zrozemjena ſwoboda a ſamoſtatnoſcź wſchu poſłuſchnoſcź a tež
rozomne podwolenjo zacźiſny: tu wuſtupi Pius ♣IX.♠ pſchecźiwo tak mnohim
pſchecźiwnikam, kotſiž tež katholſkej cyrkwi najwjetſchi ſtrach
pſchihotowachu, a zepjerajo ſo z krutymi, jaſnymi ſłowami na wěrnoſcź a
wucžbu Božu njebojeſche ſo, to za błudy wuprajicź, ſchtož horda
wědomoſcź ſo pſchezběhujo hako dobytk nowoho ſwobodnoho zmyſlenja
wukhwalowaſche. A hdyž Pius ♣IX.♠ we ſwojej „encyklicy“ 80 tajkich ſadow
ſwobodnozmyſlenych w lěcźe 1864 zaſudźi a zacźiſny, zběhny ſo ſurowy
wichor wſchěch liberalnych pſchecźiwo njomu. Nětko woni zas z nowa
ſpóznachu, zo cyrkej Khryſtuſowa njeje cžaſow pſcheměnjenjam ani
njewobſtajnoſcźi cžłowjecžich myſlow podcźiſnjena, ſchtož jeje wěru a
bójſke zarjadowanjo naſtupa. Tónle ſtrach, zo mohła katholſka cyrkej
pſchez tajke ſtraſchne zmyſlenjo wobſchkodźena bycź, je Pius ♣IX.♠
zbožownje wotſtronił.

Pozdźiſche cžaſy, kotrež wſchě tele podawki něhdy na dobo pſchewidźa,
zawěſcźe jaſniſcho tež ſpóznaja wažnoſcź Piuſa ♣IX.♠ Jim tež ſo bliže
wozjewja Bože wotpohladanja, kotrež we ſpodźiwnym wjedźenju Piuſowoho
žiwjenja wot joho młodoſcźe hacž na ſmjertne łožo kóžde trochu kedźbliwe
wócžko ſpóznawa. Abo je traſch to — zo bychmy na jedyn tajki dopokaz
Božeje pſchedwidźiwoſcźe ſpomnili — cyle pſchipadne, zo runje Pius ♣IX.♠
mjez wjac hacž połtſecźa ſta bamžemi, kotſiž pſched nim na ſtole ſwj.
Pětra ſedźachu, lěta tohole prěnjoho bamža doſcźahny a wo dobre ſchěſcź
lět pſcheſcźahny? Zawěſcźe chcyſche Bóh pſchecźiwo tak mnohim ſtracham,
kotrež ſwj. cyrkwi hrožachu, mócnoho njebojaznoho wjednika ſwojej cyrkwi
zdźeržecź. A Pius ♣IX.♠ je Bože wotpohladanja ſwěru dopjelnił.

Bóh joho wobhnadźi z bohatymi zjawnymi hnadami: wón doſcźahny ſtarobu 86
lět, 60 lět běſche z měſchniſkej, pſchec 50 lět z biſkopſkej a 32 lět z
bamžowſkej dóſtojnoſcźu debjeny: a wſcho to woſrjedź žałoſtnych
wojowanjow, pſcheſcźěhanjow a duchownych kaž cźěłnych cźeŕpjenjow.
Zawěrno! žiwjenjo, kotrež z woſebitej pomocu Božej zakitane a podpjerane
njeje, běſche to njewutrało!

Pius ♣IX.♠ je pak tež z tymile ſpodźiwnymi darami we ſwojim zaſtojńſtwje
wikował. Zjawne wuprajenjo wěry do njewoblakowanoho podjecźa
Najzbóžniſcheje Knježny, encyklika, z kotrejž błudy nowiſchich cžaſow
zaſudźi, a ſwjatocžne wobkrucźenjo wěry wſchěch katholikow, zo bamž z
pomocu Ducha ſwjatoho zmylicź njemóže, hdyž wo wěcach wěry hako
naměſtnik Khryſtuſowy ſwjatocžne wuprajenjo ſcžini: to ſu tſi ſkutki a
podawki, kotrež dźeń a bóle ſwoju njewobſahnitu wažnoſcź ſpóznacź
dawaja. A hdyž wyſche toho ſpominamy na to, ſchto je Pius ♣IX.♠ cžinił
za miſſiony w cuzych krajach, za zjenocźenjo grichiſkeje cyrkwje z
katholſkej, hdyž ſpominamy, kak je ſo ſtarał za kcźěw a rozwicźo cyrkwje
po cyłej Americy, kak je po cyłej Jendźelſkej a hiſchcźe pſchi wjecžoru
ſwojoho žiwjenja we Schottlandźe cyrkwinſke zarjadowanjo wobnowił, kak
je wjele wjac hacž ſto nowych biſkopſtwow załožił: zawěſcźe potom
ſpóznajemy a z dźakom k Bohu wuznajemy, zo ſmy we Piuſu ♣IX.♠ měli
bamža, kiž ma ſo do najwjetſchich mužow licžicź, kotſiž ſu hdy ſtoł ſwj.
Pětra debili. Dźiwajo na tele znutſkowne pozběhnjenjo cyrkwje tež
ſpóznajemy, zo je Pius ♣IX.♠ wo prawdźe wohladał dobycźo cyrkwje.

Nětko ſy dokonjał ſwěrny wojowarjo Khryſtuſowy, ſy bědźił dobre bědźenjo
a wěru wobkhował a hdyž ſy nětko doſcźahnył krónu ſprawnoſcźe,
njepſcheſtań tež tam za nas zaſtupowacź pola ſprawnoho Sudnika, zo
bychmy tež my po twojich zaſadach we krutej ſwěrje pſchecźiwo cyrkwi
Khryſtuſowej a we ſtajnym dopjelnjenju wole Božeje ſwój běh dokonjawſchi
tam pſchiſchli, hdźež móhli z tobu wot woblicža k woblicžu ſpóznawacź a
khwalicź Boha wot wěcžnoſcźe do wěcžnoſcźe!

♣II.♠

„Kajcy ludźo ſudny dźeń docžakaja, wě Bóh ſam, ja jenož wěm, zo budźe
jedyn bamž mjez nimi.“

Spodźiwnje je mje tele ſłowo, kotrež junu cžitach, hnuło. Haj bamžiſtwo
traje a wobſteji hacž do kónca, <pb n="22"/>kaž ſłowo Zbóžnikowe: „Ty ſy
Pětr a na tule ſkału natwarju ſwoju cyrkej a mocy hele ju njepſchewinu.“
Kak jaſnje je ſo to zas dopokazało w zańdźenym lěcźe! Dołhe cžaſy hižo
wjeſeleſche ſo liberalny ſwět na ſmjercź Piuſa ♣IX.♠ ſo nadźijo, zo
budźe to tež ſmjercź bamžiſtwa, a hižo 13 dnow po tutej ſmjercźi Piuſa
mějeſche ſwj. Pětr zas naſtupnika, katholſka cyrkej zas wyſchſchoho
paſtyrja we bamžu Leonu ♣XIII.♠

Bamž Leo ♣XIII.♠

Žadyn ſrědk njeběchu pſchecźiwnicy cyrkwje zakomdźili, zo bychu
nowowólbu bamža ſkazyli a tola ſo ſta tale nowowólba měrnje, porjadnje a
ſpěſchnje, kaž z rědka hdy. Wſchitcy kardinalojo hacž do jenoho, kiž na
ſmjercź khory pſchińcź njemóžeſche, běchu w Romje zhromadźeni a hižo na
tſecźim dnju wólbneje zhromadźizny (konklave) běſche wólba dokonjana.
Poſlenja nadźija pſchecźiwnikow, na kotruž tak wjele twarjachu a wo
kotrejž běchu tak wjele piſali, njepſchezjednoſcź mjez kardinalami, bě
ſo rozpuknyła, kaž mydlany pucheŕ.

Kak wjele běſche ſo prjedy piſało wo tym, zo ſwětne knjejſtwa trjebaj
njepſchiſpóznaja nowoho bamža, a dobri katholikojo bjez bojoſcźe na tule
móžnoſcź ſpominacź njemóžachu; pſchetož kajke měſchenja, kajke nowe
pſcheſcźěhi bychu z toho naſtałe! A tola, hacžrunje běchu wſchitcy
kardinalojo prjedy hacž wólbu zapocžachu, liſcźinu podpiſali, zo chcedźa
w duchu Piuſa ♣IX.♠ ſkutkowacź, njezwaži ſo nichtó płacźiwoſcź jich
wólby njepſchiſpóznacź. Knježerjo Němſkeje a Ruſkeje, haj tež Schwajcſka
rada njemóžachu ſwoje liſty na Leona ♣XIII.♠ hinak piſacź hacž: „Joho
Swjatoſcźi bamžej Leonej ♣XIII.♠“

Zas je Bóh cyle jaſnje ſwoju cyrkej wjedł a ſtracham wutorhnył; zas je
jej, kaž z radoſtnej dowěru dźeń a bóle ſpóznawamy, wubjernoho bamža
ſpožcžił: Leona ♣XIII.♠

Leo ♣XIII.♠ rěkaſche prjedy Joachim Pecci (pr. Pecži) a narodźi ſo w
měſtacžku Carpineto, kotrež něſchto hodźinow wot Roma k połdnju leži.
Joho ſtarſchej běſchtaj hrabja Ludwik Pecci a Hana Proſperi; jich cyła
ſwójba běſche pſchec jara cžeſcźena. Wóſom lět ſtary bu Joachim do
Viterbo na jeſuitſku ſchulu póſłany. Pozdźiſcho pſcheſydli ſo ſwójba do
Roma; tam cžinjeſche a dokonja młody Joachim ſwoje ſtudije w ♣collegium
Romanum♠ hacž na najſławniſcho a bu doktor theologije a wobeju prawow.

Měſchniſku ſwjecźiznu dóſtawſchi bu wot bamža Hrjehorja ♣XVI.♠ w l. 1837
do měſta Benevent póſłany. Tam běſche tehdom połno rubježnikow, kotſiž
wulki ſtrach po cyłej krajinje rozſchěrjachu. Młody a zmužity hrabja
Pecci běſche nětk wot bamža wuzwoleny, zo by tam zas rjad ſcžinił. To
zawěſcźe lohke dźěło njeběſche, najſtraſchniſche bě za toho, kiž
mějeſche je dokonjecź. Pecci pak, drje młody, <pb n="23"/>ale wuſtojny a
nawjedźity zaſtojnik, ſwój nadawk jara derje dokonja. Za krótki cžas bě
krajinje měr a rjad zas wrócźił; bu toho dla tež wot wſchitkich
wobydlerjow hacž na najbóle cžeſcźeny a lubowany. Kak jara ſebi joho
wažachu, pokaza ſo, hdyž bě něhdy cźežcy ſkhorjeł: cyły lud mějeſche
tehdom zjawny próſtny wobkhad, zo by jomu ſtrowoſcź zas wuproſył.

W lěcźe 1840 póſła joho bamž do měſta Perugia (pr. Perudźa) zas do
ſwětneje ſtatneje ſłužby. Jow ſo joho khmanoſcź za zaſtacźo ſwětnoho
knjejſtwa jaſnje pokaza. Měrniwy a mjehki wot natury bu tež kruty a
njezhibowaſche ſo, hdźež bě trjeba. Najwjacy cžeſcźe dóſta ſo jomu z
doſpołneje ſprawnoſcźe, z kotrejž pſchecźiwo wulkomu tak kaž pſchecźiwo
małomu wuſtupowaſche. Junu to dokonja, zo jaſtwa w cyłym joho zarjadnym
wokrjeſu prózdne ſtejachu. To tež lud ſebi wjedźeſche wažicź a
cžeſcźeſche joho kaž prjedy beneventſki.

Tež bamž ſpózna joho woſebite dary a pomjenowawſchi joho za biſkopa w
Damiette póſła joho do Brüſſela hako bamžowoho nuncia. Belgiſki kral
Leopold ♣I.♠ z cyłym ſwojim dworom joho jara cžeſcźeſche a njerady
puſchcźi, hdyž ſo Pecci za tſi lěta khorowatoſcźe dla do Roma wrócźi.

To běchu ludźo w Perugia lědma zhonili a póſłachu hnydom deputaciu k
bamžej, zo bychu Pecci-a ſebi za biſkopa wuproſyli. — Hrehoŕ ♣XVI.♠
dopjelni jich próſtwu a Pecci bu 19. januarja 1846 biſkop w Perugia. 32
lět dołho je tule biſkopſku woſadu zaſtarał a — jaſny pſchikład za
wſchitkich — jeje kcźěw ze ſłowom a ſkutkom ſpěchował. Cyrkwinſke
žiwjenjo ſo tam wobnowi, woſebje tež, dokelž biſkop Pecci rozemjeſche
ſebi duchownych wocźahnycź, kotſiž do najlěpſchich a najwucženiſchich
cyłeje Italije ſłuſchachu.

Pius ♣IX.♠ pomjenowa joho 19. decembra 1853 za kardinala a 21. ſeptembra
1877 za kamerlengo (komornika) romſkeje cyrkwje. Hako komornik mějeſche
winowatoſcź, po ſmjercźi Piuſa ♣IX.♠ hacž do nowowólby druhoho bamža
cyrkej wjeſcź. Wón je tele wjedźenjo zdźeržał, pſchetož 20. februarja
1878 bu wot zhromadźenych kardinalow za bamža wuzwoleuy.

Bóh nam joho zdźerž dołhe lěta! Móžemy ſo toho po cžłowjeſkim
wocžakowanju nadźecź. Pſchetož bamž Leo je drje hižo 68 lět, je pak
hiſchcźe młódny a cyle ſtrowy. Joho poſtawa je wyſoka a ſchwižna, rjana
mužſka hłowa ſwědcži wo zmužitoſcźi, a wótre bjezwocži wo krutoſcźi
pſchecźiwo ſebi ſamomu. Jaſny je joho hłós, majeſtotne a tola zas dowěru
wubudźace cyłe joho waſchnjo. Wulka wědomoſcź, zdźěłanoſcź a
nawjedźitoſcź je pycha joho młódnoho ducha, hłuboka nabožnoſcź woſebity
pokład joho wutroby. Pſchec a wſchudźom ſo za tym prócowaſche, wolu Božu
dopjelnicź, a hdyž wólbu kardinalow pſchiwza, je najwjetſchi dopokaz
toho dał. Pſchetož w tutych cźežkich cžaſach derje wjedźeſche, kajke
ſtraſchne zaſtojńſtwo naſtupi; tola wón zaſłyſcha hłós Boži a praji:
„Hlej tu ſym, twój ſłužownik, Knježe!“

Dźakapołne ſwoje wócžko toho dla k Bohu pozběhujemy, kotryž je ſwoju
cyrkej tak ſpodźiwnje wjedł, z nowa je wožiwjena naſcha nadźija na Boži
zakit. Kaž pſchecźiwo Piuſej ♣IX.,♠ tak tež ſu pſchecźiwo Leonej ♣XIII.♠
połne luboſcźe, pokornoſcźe a ſwěry naſche wutroby.

Bóh žohnuj, zdźerž a zakitaj naſchoho Swjatoho Wótca, bamža Leona
♣XIII.!♠

Swjecźeny pjenježk.

Powjedancžko z njedawnych cžaſow.

1. Pobožna ſwójba.

„Kaž pak tón waſch Mikławſch rjenje k wołtarjej ſłuži“, prajeſche
Brózdźina Sněžkec macźeri, hdyž njedźelu hromadźe wote mſche dźěſchtej.
„To ſo kóždy na nim zwjeſeli. Druhe hólcžata hladaja tam wokoło ſo a
ſměja ſo jedyn na druhoho, kaž bychu njewjedźałe, zo ſu w cyrkwi. Waſch
to ženje njecžini ...“

„„Njekhwal joho, njekhwal!““ wotmołwi Sněžcyna — „„naſch wſchak by tam
tak derje tež ſwoje tryſki hnał, njeby-li nan tak kruty na tole był. A
ja jomu tež pſchecy rycžu: Mikławſcho, pomyſl ſebi, kak rjenje a kajka
cžeſcź to je, za hólcžka bycź. Maſch ſłužbu porno jandźelam. Budź tola,
pak jomu rjeknu, pola wołtarja pſchec prawje pſchiſtojny a njedawaj
ludźom pohorſchka.““

„To njewěrju“, praji zaſy Brózdźina, „zo by waſch žane tajke tryſki
dokonjał, kajkež tam druzy cžinja. Bě dźěn pſchecy bóle z cźicha, a
mějeſche mólicžki žno jara rjane waſchnjo. Wěm ſo dopomnicź, kak wón,
hdyž hiſchcźe w ſuknicžcy khodźeſche, žno <pb n="24"/>kóždomu prawje
rjenje „Budź khwaleny“ prajeſche. Sym tež ſłyſchała, zo knjez joho w
ſchuli huſto pokhwali. To změjetaj z nanom zawěſcźe hiſchcźe prawje
wjele wjeſela na nim.“

„„To Bóh daj!““ dźeſche Sněžcyna. „„Wſchelako wſchak ſo cžini a nichtó
njewě, ſchto na ſwojich dźěcźoch docžaka.““

Takle ſej powjedajo pſchińdźeſchtej Sněžcyna a Brózdźina do Hwězdźic
(tak chcemy jeju wjes mjenowacź). Tu ſkónc wſy Brózdźic twarjenja prěnje
ſtejachu; duž ſej kemſcheŕcy Božemje daſchtej, Brózdźina zańdźe do dwora
nuts, Sněžcyna pak w ſwojich myſlach po wſy dale dźěſche a njemóžeſche
ſej wumyſlicź, cžohodla Brózdźina jich Mikławſcha tak jara wuzběhuje.
Ponižna macź njewjedźeſche wſchak ſebi wjele na dobre pocžinki ſwojich
dźěcźi. My pak dyrbimy wuznacź, zo ſmědźeſche ſo małomu Mikławſchej
woprawdźe khwalba pſchiſtojnoho hólcžeca a Sněžkecom cžeſcź pobožneje
ſwójby pſchicpěwacź. Na bójſke woni jara běchu. To kóždy ſpóznawaſche,
byrnjež jeno nimo nich ſchoł. Pſched dworom pſchi pucźu mějachu rjany
ſwjaty kſchiž ſtejo z napiſmom: K wjetſchej cžeſcźi Božej a za dobry
pſchikład tym, kiž po nami budźa, ſtajił Michał Sněžk. Tónle kſchiž bě
hižo ſam na ſebi jara rjany, ale zdaſche ſo hiſchcźe rjeńſchi bycź,
dokelž w róžowej zahrodcy ſtejeſche, hdźež ſłóncžne róže a cžrijki a
ſchcźětki, tež cźernjowe róže wſchelakich barbow kcźějachu a wonjate
drjewicžko roſcźeſche. Skónc rjadkow bě něſchto pjeńkow ſmjertnoho zela
ſadźenych — na druhim kóncu pak ſo po domſkim horje łopjenate wino
plecźeſche a doſahaſche wyſche hornich woknow hacž bliže k cwiſlam. —
Sněžkec domſke bě na dwěmaj ſchoſomaj; z napſchecźa ſtejeſche bróžnja z
hródźu, po boku pak trawjeńk z drjewjeńcom a na pucź do wſy wulke wrota.
Wſchitke twarjenja běchu ſtare, ze ſłomu kryte, ſchtož jeno jſtwica nic,
kiž bě njedawno z boka zahrodki domſkomu pſchitwarjena: jeje wokna
dźěchu do wulkeje ſadoweje zahrody, a tam na ſchtomach ſchkórcy w
kukacžach hoſpodowachu a ſej wjeſele hwizdachu. Na zahrodźe bě tež pod
hałozatej picžołku ſtudnja, hdźež wot ſłónca kužoł khłódnu dobru wodu
dawaſche. — Ze zahrodu ſo małe keŕcžki hromadu dźeržachu, a pſchez nje
ſpokojnje ſej klukotajo rěcžka mała běžeſche. A nimo keŕcžkow dźěſche
zeleny pucźik z dworom won na pola.

Tajki běſche Sněžkec ſtatok z wonka. Schikowanje bě pak pola nich tež
nutska. Byrnjež z wulka njebyli, běchu ſebi tola jſtwu po katholſkim
waſchnju rjenje wudebili. Na wſchěch ſcźěnach za ſchkleńcu ſwjecźatka
wiſachu, ſchtož jeno pſchi durjach nic, hdźež z jenoho boka polcy, z
druhoho boka khachle ſtejachu. Pſchi polcach wiſaſche pak krjepjeńcžka.
W kucźe běłe klonowe blido ſtejeſche, wyſche njoho bě Boža martra a za
njej ſwjecźena bołminowa hałžka. W druhim kucźe mějachu Sněžkecy mały
wołtaŕk — wodźety z běłym cankatym rubicžkom, wudebjeny z bancźikami,
dźěłanymi róžicžkami, tež ſwjecźatkami a pacźeŕkami. Na nim ſtejeſche w
małym khamorcžku ſwjata Marija, kaž w cyrkwi, družka zhotowana, a z boka
njeje dwaj jandźelkaj, kotrejuž bě macź z Krupki ſobu pſchinjeſła.
Wyſche wołtaŕka wiſaſche pak ſchěſcź wudypanych cžeŕwjenych jejkow,
kotrež běchu Sněžkec tſi dźěcźi lětſa k zelenomu ſchtwórtkej dóſtałe.

Pſchetož Mikławſch mějeſche hiſchcźe dwě ſotſicžcy: Maŕku, kiž druhe
lěto do ſchule khodźeſche — wón ſam khodźeſche ſchtwórte — a Khatku, kiž
bě hakle w tſecźim lěcźe. Hiſchcźe jenoho bratſika bě Khatka poměła,
drobnuſchkoho Michałka — tón pak tu wjacy njeběſche, a hdyžkuli ſo
małeje Khatki něchtó praſcheſche, hdźe Michałka ma, wona ſwěru wotmołwi:
„Swjateje Maŕcyne huſchki paſe, z jabłucžkom kula.“ — Khatka bě jara
mudra holcžka, a nan a macź mějeſchtaj na njej ſwoje wjeſelo. Hdyž
wjetſchej dźěſcźi rano a wjecžor pſched wołtaŕkom klecžo ſwoje pacźerje
wótſe ſpěwaſchtej — a na tole jej macź dźeržeſche, zo byſchtej pacźerje
njerodnje njeſpěwałoj — ſtupi ſo mała Khatka zezady njeju a ſtykowaſche
tak nutrnje ſwojej małej rucžcy a prajeſche ſłowcžko po ſłowcžku za
nimaj. O rjenje ſo na tute dźěcźi hladaſche, hdyž tu takle hromadźe
ſpěwachu, ze ſwojimi njewinowatymi wócžkami pohladujo k macźeri Božej na
wołtaŕku. Běchu rjane do wocžow, cžiſcźe na ſo ſpodobne a mějachu ſtrowe
cžeŕwjene licžka. Rozomnaj ſtarſchej wſchak ſtaraſchtaj ſo za cźělnu a
duchownu ſtrowotu nadobo. Cźělnu njekažeſchtaj ani z khłóſchcźeńkami ani
z tym, zo byſchtej w zymje njetrjebawſchi wjele cźopłeje draſty na nje
wěſchałoj, ſchtož dźěn dźěcźi kipre a zmjerzłe cžini. Hiſchcźe wjele
bóle pak hajeſchtaj duchownu ſtrowotu a duchowne zbožo. Za ſchulu
Mikławſch abo Marija ženje woſtacź njeſmědźeſchtaj a dyrbjeſchtaj tež
doma pilnje wuknycź, ſchtož bě naw<pb n="25"/>date, woſobnje
katechismus. Pſchetož „ſchtož ſej cžłowjek za młode lěta nawuknje“,
prajeſche huſto Sněžkec nan, „to ma za cyłe žiwjenjo.“ Tón cžas pak, kiž
wyſche woſta, njedaſchtaj nan a macź dźěſcźomaj próznymaj po wſy
hanjecź, ale dyrbjeſchtej ſobu dźěłacź, woſobnje na ſynach a wožnje,
hdźež móžeſchtej žno najwjacy pomhacź. Nan bě na te waſchnjo kruty a
prajeſche z krótka, ſchtož chcyſche dźěłane měcź. A tola běchu jomu
wſchě tſi dźěcźi dobre. Wón tež to jim z měſta něhdyžkuli něſchto rjane
ſobu pſchinjeſe, abó pokhwali je, a to dawaſche jim nowy lóſcht a ſpěch
do dźěła.

Wſchitko ſo w Sněžkec domje hibaſche a prócowaſche. Sama mała Khatka
mějeſche žno ſwoju ſtaroſcź. Nan bě ji z hermanka koleſkatu wowcku
pſchinjeſł: tu dyrbjeſche wona nětk wokoło wozycź. A wjecžor ju do
macźeŕneje ſchiteje tejzy hajcku kładźeſche. — Ale tež za žiwy ſkót ſo
Khatka ſtaraſche. Dawaſche kurom ze ſchklicžki wowſa. Rjenje to běſche,
hdyž ſchikwana holcžicžka woſrjedź cžródki khopikatych kur ſtejeſche,
kiž proſcho ſwoju cyrobu ſej pominachu. Nimo měry chcyjaty bě nohaty
honacž, kiž jara z bokom hladaſche, hdyž dyrbjeſche dołho cžakacź.
Druhdy z wótrym pyſkom za Khatku hakaſche — wona pak ſo njebojeſche. Tež
micka ſo pſchipołdnju a wjecžor rady dobra k njej cžinjeſche, dokelž
wjedźeſche, zo mała dobrocźeŕka ze ſchklicžku k macźeri do hródźe
poběhnje wołajo: „Macźi, macźi, micy mloko!“ — Takle ſtaraſche ſo Khatka
za kócžku a za kury a njeſcherjeſche a njehonjeſche je ženje, kaž dźije
lózyſke dźěcźi cžinja. Tajke dźěcźi ſu tež wotroſcźene jara njewuſtate
na ſkót. A ſchtóž je na ſkót njewuſtaty, tón ſo tež nad ſwojim bližſchim
njeſměli; proſcherjam nadawa wudmow a honi jich z dwora. Pola Sněžkec to
tak njeběſche. „Schtož khudomu dam, mi we włožicžcy zas naroſcźe“,
prajeſche huſto Sněžkec nan. Tohodla dóſta kóždy proſcheŕ ſwój kruch
khlěba, kotryž dyrbjeſche jomu Khatka won donjeſcź, zo by mała rucžka
žno z cžaſom darniwa bycź nawukła. Huſto Sněžkec macź ſwoje dźěcźi
napominaſche, zo dyrbja z darniwoſcźu, poſłuſchnoſcźu a pilnoſcźu kóždy
dźeń a kóžde wokomiknjenjo Bohu tomu Knjezej poſwjecźicź, a jomu
woprowacź kóždy ſkutk, byrnje mjeńſchi był.

Hdyž pak njedźela pſchińdźe, kiž je k zjawnomu a zhromadnomu
cžeſcźowanju Boha luboho Knjeza poſtajena, potom ſo pola Sněžkec wſcho
ke mſchi hotowaſche. Nan a macź po rjadu na wilke khodźeſchtaj,
ſtarſchej dźěſcźi pak kóždźicžku njedźelu. „Khwatajtej“, jimaj macź
huſto rycžeſche, „zo byſchtej tam do zwonjenja byłoj. Wſchak matej
khwile a kemſchi ženje zahe njepſchińdźetej.“ — Po Božej mſchi Sněžk
njekhodźeſche, ale powjedaſche za wobjedom abó po wobjedźe, ſchtož bě
knjez prědował. Popołdnju po nyſchporje pak dyrbjeſchtaj dźěſcźi
powjedacź, ſchtož běſchtej na wucžbje nawukłoj. Wulke bě wjeſelo, hdyž
běſchtej khwalbu dóſtałoj abó hdyž ſej rjane ſwjecźatko ſobu domoj
pſchinjeſeſchtej. Potom ſmědźeſchtej ſebi tež k druhim dźěcźom doběžecź
a z nimi ſo na wſy zawjeſelicź. Srjedź wſy ſtejeſche wyſoka lipa, a
wokoło njeje ſo njedźelu popołdnju wjeſne dźěcźi wjeſele wjercźachu,
druhe pódla płat měrjachu abó wódnoho muža cžinjachu. Wſcho to dawaſche
jim wjele wjeſela.

Sněžk njedźelu z rědka do korcžmy dźěſche a wuńdźe ſej radſcho won na
pola, zo by hladał, kajke Bože žita ſteja. Mała Khatka, kiž bě pſchecy
jara nanowa, běžeſche ſobu a ſchcźipaſche ſej koſtrjanc a kukel, a
ſchtož bě ſej była nahromadźiła, dyrbjeſche jej nan pomhacź domoj
njeſcź. Doma pak Khatka Maŕku prjedy na pokoj njewoſtaji, doniž ji njebě
wſchitke róžicžki do wěncow zwiła. Wěncžki buchu potom na wołtaŕk
zwěſchane a tam prěnje dny tydźenja woſtajene. Pſchi poſlednich dnach
pak ſo Khatka zas na druhu njedźelu wjeſeleſche, hdźež móžeſche z nankom
nowe kwětki ſchcźipacź hicź. Wſchak ju wón rady ſobu na pola bjerjeſche.
Jeno to ji prawje njebě, zo ju njechachu tež kemſchi ſobn měcź. Spokoji
pak ſo, hdyž ji macź rycžeſche, zo, hdyž wulki pjatk budźe, z njej k
Božomu rowcžkej póńdźe a zo k tomu nowu ſuknicžku a nowe rjane rubiſchko
dóſtanje. A Maŕka Khatcy powjedaſche, kak rjenje pola Božoho rowcžka je
a kak wjele ſo tam cžeŕwjenych a módrych lampkow ſwěcźi. Lědma móžeſche
nětk Khatka jutrownoho cžaſa docžakacź. Bě pak hakle lěcźo a dyrbjachu
prjedy róžicžki w zahrodcy pſchekcźěcź a z jich ſymjeſchkow nalěto młode
róžicžki zeſkhadźecź a hiſchcźe wjele, wjele njedźelkow a ſwjatych dnow
ſo minycź.

Tež ſwjate dny, a byrnjež pſchikazane njebyłe, Sněžkecy dźeržachu. „Małe
ſwjate dny ſu ſo pola nas za nana a za dźěda pſchecy ſwjecźiłe,“
prajeſche Sněžkec nan, „a cźi, kiž ſwjate dny dźěłachu, wſchak tež ženje
<pb n="26"/>prjedy nas hotowi njeběchu. Tajki dźeń ſo tola nabudźe, a
Bóh tón Knjez jón ze ſwojim žohnowanjom zas zaruna.“

A woprawdźe mějachu Sněžkecy Bože žohnowanjo nadobnje. Pola dawachu
bohate žně a w hródźi ſtejeſche rjany ſkót. Běſche wo wſy tajke
prajenjo: Hdyž Sněžk kruwu na hermank pſchicźěri, du kupcy na nju, kaž
ſněh a deſchcźik. Někotſi, pola kotrychž tak k zbožu njeńdźeſche,
zawidźachu wſchak Sněžkecom doſcź jara, a wona dyrbjeſche něſchtožkuli
na kemſchacych ſchcźežkach pſcheſłyſchecź. Sněžcyna pak ludźom wěrnoſcź
do wocžow prajeſche: „Nam wſchak tež z njebjes njepada, a dyrbimoj ſo z
Michałom prawje ſchwarnje drěcź a prócowacź. Komuž dyrbja pola płody
noſycź, tón dyrbi ſej je wobdźěłacź. A ſchtóž chce wot ſkotu ſchto měcź,
njeſmě jomu wotdźělecź. Zbožo pak ſej cžłowjek pſchecy ſam dacź njemóže
— te dawa Bóh tón Knjez.“

2. Kſchižik.

Lěto je ſo minyło. Ludźo maja runje žně. Cylicžki dźeń ſu w Hwěždźicach
bohate Bože žohnowanjo do bróžnjow khowali; pſchetož na wótrym ſłóncu a
ſuſchatym wětſiku bě wſchitko rjenje wuſkhnyło, zo bě wulki cžas z nim
domoj. Tohodla ſu khwatali wozycź. Nětk pak je po ſwjatoku, a cźicha
nóc, kiž wotpocžink wobradźa mucžnym, je ſo po zemi rozlehnyła. Na
njebjeſach ſo hwěžki błyſkotaja, a pola ranja rjenje měſacžk ſwěcźi a
ſcźele ſwoje miłe ſwětło na lěs a wjes. Cźmowy je lěs, wo wſy pak běla
ſo twarjeuja a pucź, kiž nimo nich dźe. We wſchěch domach je cźma, jeno
pola Sněžkec ſchcźe ſo ſwěcźi wo jſtwje a w jſtwicy. Z khwilemi ludźo z
dworom won a nuts khodźa. Wjele njepowjedaja; pſchetož je tam dźenſa
puſty wjecžor: jich Maŕka leži na marach. Do jſtwicy ſu kaſchcź ſtajili,
a pſchi nim klecža z macźerjemi ſobuſchuleŕki a ſpěwaja nutrnje
pacźerje. Kóžda je ſwjecźatko na Maŕka połožiła, mały dar ſobu do
rowcžka. Wo jſtwje pak płacže Sněžkec macź a njemóže ſo změrowacź. Na
poſcźěni ſedźi Mikławſch, njepraji ſłowcžko, a ſylzy ronja ſo jomu zo
licomaj. Tež nan ma wupłakanej wocži. Mała Khatka pak, kiž hiſchcźe
njewjedźeſche, ſchto ma wſcha zrudoba na ſebi, khodźi ſmějkojtajo ze
jſtwicy do jſtwicy a powjeda: „Maŕka nejkana — Maŕka ſpinka.“ Woprawdźe:
rjana tu wona ležeſche, to wſchitcy ludźo prajachu, kiž běchu na puſty
wjecžor pſchiſchli. A ſpominachu na nju ſebi powjedajo, kak pěkna a
poſłufchna holcžka je wona była. „Haj, podwólna wona běſche,“ dźeſche
nan. „Ženje ju z macźerju njejſmoj ſwarjecź trjebałoj. Wſchitko namaj
ſcžini, ſchtož jej kazachmoj, a hiſchcźe wjele wjacy njekazana. To bě
tež ſobu wina na jeje ſmjercźi. Wcžera tydźeń bjerjechmy na nowinje z
hromadkow žito domoj. Maŕka dyrbjeſche powrjeſtła kłaſcź. Z tym pak ſo
njeſpokoji: hrabny ſerp a pocža pódla tež nakładowacź. Tola z cźežkimi
hromadkami ſo khětro zapocźi, dokelž je tam jara za cźichim. A pſchińdźe
wſcha pſchepocźena domoj a napi ſo ze ſtudnje zymneje wody. A nazajtra
žno wjacy ſtanycź njemóžeſche. Póſłachmy po lěkarja: wón pſchińdźe, tola
tu žno žana rada wjacy njebě. Wona hladajcy ſłabnjeſche, njeſeſche pak
ſwoje boloſcźe ſcźěrpnje a njebojeſche ſo ſmjercźe, hdyž bě ſwjate
wolijowanjo dóſtała. Mój z macźerju płakachmoj, Mikławſch hiſchcźe
njewěrjeſche, zo wumrěje. Wona pak namaj prajeſche wutoru na ſměrkach:
„„Nano, macźi, njerudźtaj ſo pſche mnje. Wſchak ſtaj mi pſchecy
powjedałoj, zo je njeboh Michałk nětk Boži jandźelk w njebjeſach. Wón
chce tam někoho ſwojoho měcź a chce ſej tohodla po mnje pſchińcź ...““
Dale nan powjedacź njemóžeſche, ſylzy ſo jomu pſchedrěchu. Wſchitcy joho
a Sněžkec macź a Mikławſcha tróſchtowachu, tola podarmo. Po cžaſu ſo ze
ſtruchłej wutrobu rozeńdźechu.

Nazajtra pak wěncžkate hólcžatka młode cźěłko k rowej njeſechu. Wulka
ſyła ludu pſchewodźeſche. Sněžkec macź wótſe płakaſche, hdyž kaſchcź do
rowa puſchcźachu a mali noſcherjo ſwoje młódne wěncžki nuts mjetachu.
Wſchěm ludźom na płakanjo dźěſche, tež ſtaromu wucžerjej, kiž bě jenu
ſwojich najlěpſchich ſchuleŕkow zhubił. — A na rowje wjetſchi módry
kſchiž ſtajichu, a k njomu khětru cžródku mjeńſchich kſchižikow, kotrež
ſchuleŕki a ſchulerjo dachu. Wſchak wſchitke Maŕkn lubowachu, a huſto
ducy ze ſchule na jeje rowcžk pacźerje ſpěwacź khodźachu.

Cźežke domapytanjo bě Bóh na Sněžkecow póſłał, a wulka bě jich zrudoba.
Najprěni ſo nan zas zhraba a poda ſo do Božeje wole, dokelž mějeſche
krutu dowěru, zo Bóh wſchitko k dobromu wodźi. Dlěje macź ſylzy
ronjeſche, woſobnje jedyn wjecžor, hdyž mała njewinowata Khatka k njej
pſchiběža a ſo jeje ſwěru wopraſcha: Macźi, njepſchińdźe dha Maŕka ſkoro
zas domoj? — „Ně, moje dźěcźo, ta ženje wjac dom njepſchińdźe“, macź
wotmołwi a da ſo z <pb n="27"/>wona do płakanja. Khatka pak ſo ženje
wjac njepraſcheſche.

Po cžaſu ſo tež macź změrowa. Jenicžki Mikławſch pak hiſchcźe bjez
lóſchta a bjez tróſchta khodźeſche. Z druhimi dźěcźimi wjele towaŕſtwa
wjac njemějeſche. Huſto popłaka. Woſobnje pſchi rańſchich a wjecžornych
pacźerjach, hdyž pſched wołtaŕkom klecžeſche, jomu ſylzy běžachu, dokelž
tu Maŕka wjac njeběſche. K wopomnjecźu bě jomu mały ſwjecźeny pjeuježk
zawoſtajiła: na jenym boku bě ſwjata Marja z Jězus-dźěcźatkom, na druhim
boku kſchižowany Jězus. Tutón pjeuježk Maŕka na ſchiji noſcheſche, a da
jón, prjedy hacž wumrje, Mikławſchej, a jomu krucźe pſchikaza, zo dyrbi
jón pſchecy na ſebi noſycź. A to wón cžinjeſche, a huſto jara, jara
pſchi tym płakaſche, hdyž jón rano a wjecžor wokoſchowaſche. Wjele
njedźeli ſo miny, prjedy hacž joho zrudoba wopſcheſta.

3. W Dreždźanach.

Ale tež Mikławſch dyrbjeſche z domu ſtarſchiſkoho, a cźahnycź drje nic
ze ſwěta, ale won do ſwěta. Pſchetož dawno bě ſej Sněžk wotmyſlił, zo
chce Mikławſchej w Němcach ſchulu dacź wukhodźicź. Tam najkhmańſcho
němſki nawuknje, a ſej dobrych wědomoſcźow nahromadźi, kotrež móže ſamón
burſki cžłowjek derje wutrjebacź: tak ſej Sněžk tu wěc myſleſche. Tejko
žno jomu žiwnoſcź wunoſcheſche, zo móžeſche hólca na něſchto lět do
němſkeje ſchule dacź. Tež bě ſo w měſcźe z mužom zeznał, tón Moran
rěkaſche a mějeſche w Dreždźanach wulke zahrodniſtwo abo gartnaŕnju. A
zas pſchińdźe do měſta a zas ſo z nim trjechi. Wſchelako ſej
powjedaſchtaj, tež na to Sněžk ſpomni, zo ma myſle, Mikławſcha ſkerje a
lěpje něhdźe dacź. „Wěſcźe wy ſchto“, rjekny Moran, „dajcźe joho pſchec
ke mni do Dreždźan. W dreždźanſkej ſchuli wjac nawuknje, hacž hdźe
druhdźe. Trjebam runje zahrodnoho hólca; toho móže mi Mikławſch cžinicź,
ſo wě po ſchuli. Je-li zo by to chcył, bych joho za tuni pjenjez wzał.“
Ta rada ſo Sněžkej ſpodobaſche. A ducy z měſta bě wón hižon krucźe na
tym, zo Mikławſcha po hodźoch do Dreždźan k Moranej da. Doma macź jara
ſtoł njeſtajeſche; wſchak wjedźeſche, zo je wſchitko, ſchtož nan
cžinjeſche, rozomne, a zo ſej lóhcy z nicžim njepſchekhwata. Duž bu
draſta nakupjena a wſchitko, ſchtož bě trěbne a nuzne, wobſtarane. A po
nowym lěcźe ſo Mikławſch z nanom do Dreždźan wjezeſche. Jara hladaſche a
ſo dźiwaſche, hdyž po ſchěrokich haſach ſtupaſchtaj, hdźež ſo jena
wyſoka khěža dźeržeſche druheje. Wſcho ſo z ludźimi měrwjeſche, a nimo
ludźi wozy wrjeſkotachu: bě hołk a hara, kajkaž doma w cźichej wjeſcy za
dźiw hdy. A hdyž k Moranecom pſchińdźeſchtaj, buſchtaj tam jara witanaj.
Wona bě pſchecźelna žona. Dźěcźi njemějachu, ſchtož jeno mału holcu,
Marhatu, kiž bě něſchto młódſcha dyžli Mikławſch. Pola tutych ludźi
Sněžk ſwoje dźěcźo woſtaji a khwataſche domoj.

Z woprědka ſo Mikławſchej po domje ſtyſkaſche. Bórzy pak na ſtyſkanjo
zabu; mějeſche myſle na druhe wěcy; wſchak bě jomu wſchitko nowe, ſchtož
widźeſche a ſłyſcheſche. W ſchuli dyrbjeſche pilnje wuknycź; po ſchuli
pak w zahrodźe lóhke dźěło zaſtawacź. W wulkej tepjeŕni z wyſokimi
woknami běchu roſtliny a róže z cuzych krajow, kotrež bě Mikławſch
hiſchcźe cžas žiwjenja njewidźał. Moran jomu powjedaſche, kak rěkaja,
kajke kcźěja, kak dołho roſtu a wjele cźopłoty trjebaja, zo bychu
njezahinyłe. Ale tež znate kwětki tu běchu, kotrež w cźopłym wutepjenym
twarjenju rjenje kcźějachu, najebacźi toho, zo wonka ſněh ſajeſche a
zyma ſurowje zakhadźeſche. Na róžicžki ſo mjerznjenjo dobycź
njemóžeſche.

Spěſchnje ſo dny a njedźele minychu, a po krutej zymje pſchińdźe rjane
nalěcźo a potom horce lěcźo, hdźež ſo tež wonka na rjadkach wſcho z
róžicžkami piſanjeſche. Mikławſch dyrbjeſche je krjepicź a něſchtožkuli
dźěłacź, z cžimž zahrodniſtwo dale bóle zezna.

Njezabywaſche pak tež na dobre wucžby nanowe a macźeŕne. Ale kóždy
wjecžor ſpěwaſche w ſwojej komorcy mjelcžo Moranecow — kotſiž njeběchu
katholſcy — ſwoje rózarije, kaž bě joho ſerbſka macź wucžiła. Z nikim na
cuzbje ſerbſki powjedacź njemóžeſche, jeno z Bohom; a ſerbſki pacźeŕ
jomu bóle wutrobu hrějeſche, dyžli cuzy.

4. Zacpěta macźeŕna rada.

Minychu ſo tſi lěta a Mikławſch mějeſche ſchulu wukhodźenu. Doma w
Hwězdźicach bě ſo za tón cžas wjele pſcheměniło. Pſchetož hižom lěto
prjedy bě ſprawny, ſwěrny nan wumrjeł. Macźeri bě dał zapiſacź a dźěſcźi
dóſtaſchtej nanowoho bratra za zaſtaracźerja abo fórmindu.

Hdyž bě nětk Mikławſch ze ſchule, chcyſche ſo zas do Serbow wrócźicź a
doma dźěłacź pomhacź. Tola <pb n="28"/>Moran jomu wotradźeſche prajicy:
„Woſtań pola mje. Móžeſch tu zahrodniſtwo dowuknycź. Chcu cźe darmo
zdźeržecź a cźi po cžaſu něſchto mzdy dawacź a kóžde lěto něſchto
pſchipołožecź, zo cźi zawěſcźe žana nuza njebudźe. To změjeſch ſo pola
mje wjele lěpje, dyžli doma.“ Tak jomu Moran leſnje rycžeſche a mějeſche
njenazhonjenoho hólcžeca bórzy na ſwój bok. To wſchak wón derje
wjedźeſche, zo je Mikławſch jara ſchwarny do dźěła a zo ſej
ſprócniwiſchoho hólca nihdy nadeńcź njemóže. Někoho pak pſchecy w ſwojim
zahrodniſtwje trjebaſche. Duž Mikławſchej wjele lubjeſche, a tón ſo da
narycžecź. „Pſchecžo dyrbjał ſo doma drěcź?“ ſej z horda myſlicź pocža.
„To ſym woprawdźe lěpſchi, zo pola Morana woſtanu.“ — Prjedy pak
chcyſche ſo ſwojoho zaſtaracźerja wopraſchecź, hacž do toho zwoli. Duž
jědźeſche domoj a zjewi jomu ſwoje myſle, zo chce pola Morana
zahrodniſtwo dowuknycź, a pozdźiſcho ſam na ſwoju ruku něſchto
zapocžecź: pſchetož tež tole žno jomu ſylnje w hłowje khodźeſche. A jara
wón powjedaſche, wjele zahrodniſtwo we wulkich měſtach njeſe. „Cžłowjek
rjekł njeby“, prajeſche, „kak to pola Morana k pjenjezam dźe. Stajnje a
wſchědnje khodźa ludźo, woſobnje hdyž dyrbi wulki pohrjeb bycź, zo bychu
zemrjetomu na kaſchcź wěncow a palmowych hałzow nakupowali. Za wſcho to
woni wjele pjenjez zapłacźa. A hdyž změju ja něhdy tajku zahrodu, kajkuž
Moran ma, budu traž tež w prawym cžaſu zamožity muž. Potom budźe wſcheje
ſtaroſcźe kónc, a změju z lóžſchim ſwój khlěb, dyžli žadyn bur abo
žiwnoſcźeŕ na wſach.“ Takle Mikławſch rycžeſche a ſej wſcho jara ſłódke
cžinjeſche.

A zaſtaracźeŕ, kiž poł tajki njebě, kaž joho njeboh bratr a kotromuž ſo
tež huſto wo tym dźijeſche, zo traž mohło druhdźe lěpje bycź, dyžli doma
w Serbach na połkuble, — rady lubje ſwoju dowolnoſcź k tomu da, zo ſmě
ſo Mikławſch zas do Dreždźan k Moranej wrócźicź. Pſchez njoho bu hólc
hakle tak prawje zawjercźany.

Macź pak pſchecy k dobromu radźeſche a prajeſche: „Mikławſcho, móhł ſo
tola doma tež prawje derje žiwicź a by tu zawěſcźe ſpokojniſchi był,
dyžli na cuzbje. Wobcźežnoſcź a ſtaroſcź wſchak cźe tež tam njezminje. A
byrnjež tam wſchě-wěcy z lóžſchim khlěb měł, móhł tola woſtacź w ſwojich
ludźoch a ſo tu wjele bóle na bójſke měcź, dyžli druhdźom. Jeno naſcheje
ſwjateje wěry dla cźe proſchu: woſtań doma w Serbach. Tak dołho hacž ſy
w Dreždźanach do ſchule khodźił, ſu cźe dobri wucžerjo ke kemſcham a k
wſchomu dobromu nawjedowali. Nětk pak bychu cźe ludźo wokoło tebje
ſkerje wot Božich ſłužbow wotdźeržowali a twoju wěru kazyli. Potom móhł
traž woliwknycź a napoſledku cžiſcźe na Boha zabycź. A to by tola jara,
jara zrudnje było. Duž poſłuchaj moju radu a woſtań radſcho doma.“ Tak
rozomna macź rycžeſche — ale podarmo, podarmo.

5. Měſchane mandźeſſtwo.

Zas bě Mikławſch do Dreždźau zacźahuył a domjacy wjele wjac wo nim
njeſłyſchachu. W Dreždźanach wón zahrodniſtwo dowukny a pucźowaſche tež
ze ſwojim knjezom, zo by cuzoho kraja nawjedźał. Huſto wonaj do cuzych
měſtow po nowe roſtliny jězdźeſchtaj. Doma mějeſchtaj wodnjo w zahrodźe
nuzne, wjecžor pak do wjeſołych towaŕſtwow a woſobnych korcžmow
khodźeſchtaj. Tak jene lěto po druhim zańdźe.

Hdyž bě Mikławſch na dźeſate lěto pola Morana, dóſta liſt, zo je macź po
krótkej khoroſcźi wumrjeła. Wón tohodla domoj jědźeſche, jej na
pſchewodźenjo. Wjele wón tehdom ſylzow ronjeſche; tola zrudoba ſo bórzy
miny, dokelž bě wjetſchi dźěl herbſtwa joho. Pſchetož ſotra Khata
dźěſche do knježnow, a jeje klóſchtr ſej jeno mało ze žiwnoſcźe
žadaſche.

Žiwnoſcź pak cuzy ludźo kupichu, a ze ſwojimi pjenjezami ſo Mikławſch
zas do Dreždźan wrócźi. Něſchto cžaſa hiſchcźe ſej w Hwězdźicach wo nim
powjedachu, zo z nikim njeje ſerbſki rycžał, zo je tež „Budź khwaleny“
zabył — kaž dźěn z wjetſcha wſchitcy, kiž ſo za Serbſtwo hańbuja, tež do
wěry wjele wjac njedźerža. A tak bě to tež pola Mikławſcha. Za poſlenje
dźeſacź lět bě ſo wón jara pſcheměnił. Waſchnja dla a ludźom k wocžam
drje wón hiſchcźe ke mſchi a druhdy tež k ſpowjedźi khodźeſche, tola
krutych korjenjow joho wěra wjac njemějeſche. Wón bě pocžał jara z lóhka
bycź a měnjeſche, zo wſchak cžłowjek na bójſke tak kruty bycź njetrjeba,
kaž doma Serbja ſu.

Bu pak hiſchcźe hórje z nim, hdyž ſej herbowane pjenjezy ſobu do
Dreždźan pſchinjeſe. Nětk mějeſche w prawym cžaſu myſle na žeńtwu —
wojacy běchu joho puſchcźili. A njewjeſtu ſej bórzy namaka: Moranec
Marhata bě rjana holca, a tež bohata, dokelž běſche ſama herbina.
Katholſka wſchak njeběſche, tola <pb n="29"/>to by-ſnadź. „Budźemoj
kóždy to ſwoje dźeržecź“, ſej Mikławſch a Marhata prajeſchtaj.

Stary Moran rady do žeńtwy zwoli. Wona bě pſched dwěmaj lětomaj
wumrjeła, a wón bě tež poſledni cžas ſtajnje khorowaty. Derje wón
wjedźeſche, zo joho zahrodniſtwo do dobrych rukow pſchińdźe, dokelž bě
Mikławſch ſwoju wěc nawuknył. Z cyłej wěrnoſcźu prajicź, bě ſej ſtary
Moran tule žeńtwu dawno mjelcžo ſam pſchi ſebi pſchał, a bě tohodla tež
Mikławſchej prawje wyſoku mzdu dawał, zo jeno njeby wot njoho cźahnył.
Nětk ſo joho žadoſcź nadobo dopjelni, hdyž chcyſche ſej Mikławſch holcu
bracź. Moran da Marhacźe zapiſacź, a bu ſlub a kwas. — Dołho pak Moran
ſwoju radoſcź njewužiwaſche, pſchetož dwě njedźeli po kwaſu wón wumrje.

Scźěhwki měſchanoho mandźelſtwa ſo bórzy na Mikławſchu pokazowachu.
Žonina wěra mějeſche knjejſtwo, k ſwojej wěrje pak ſo wón z nicžim wjac
njeznajeſche. Prjedy bě hiſchcźe ke mſchi a k ſpowjedźi khodźił, byrnjež
tež jeno waſchnja dla; nětk, hdyž bě ſo woženił, to wſchitko na bok
woſta, dokelž mějeſche žona naſche kemſche a naſchu ſpowjedź za ſměch.
Swjatk a pjatk wón w ſwojej zahrodźe dźěłaſche, na ſwoju njeſmjertnu
duſchu pak ſej wjac njemyſleſche. Cžaſne kubła wón hromadźeſche a za te
wěcžne ſo njeſtaraſche.

Za lěto młodej mandźelſkej dźowcžicžku dóſtaſchtej. Ta bu po katholſku
kſchcźena, dokelž ſo njebě na ſudniſtwje do prědka hinak wucžiniło;
mějeſche pak jeno jenu kmótru katholſku, druhu kmótru a hiſchcźe dweju
kmótrow macźeri k woli njekatholſkich. Hilža ji rěkachu. Ju macź kaž
popku hotowaſche, hdyž bě něſchto wjetſcha. A lědma bě macźeŕnu rycž
trochu powjedacź pocžała, dyrbjeſche žno cuze rycže wuknycź, kaž je w
wulkich měſtach we woſobnych ſwójbach waſchnjo. Wo ſwojej ſwjatej wěrje
pak dźěcźo nicžo njezhoni. Hdyž bě pjecź lět, njewjedźeſche hiſchcźe
nicžo wo macźeri Božej a wo druhich ſwjatych, njewjedźeſche ani, kak ſo
ſwjaty kſchiž cžini.

Pozdźiſcho nawukny drje mała Hilža w ſchuli wſchitko, ſchtož bě doma
zakomdźene. Symjeſchko kſcheſcźanſkeje katholſkeje wucžby, do młodeje
wutroby woſyte, ſkhadźeſche, roſcźeſche a rjenje kcźějeſche — tola
płodow za žiwjenjo njenjeſeſche. Pſchetož hdyž bě ſchulu wukhodźene,
ſkazy macź lubozne kcźeńcžko a wutupi dźěſcźowu wěru. Jara jomu
rycžeſche, zo dyrbi ſo nětk ze ſwětom zeznacź. A holca pocža po rejach a
po druhich wjeſelach běhacź. Kemſchi bjerjeſche ju macź druhdy do
ſwojeje cyrkwje ſobu. — Nan nicžo do toho njeprajeſche. Joho jenicžka
ſtaroſcź bě, zahrodniſtwo w dobrym rjedźe zdźeržecź, kotrež jomu jara
wjele njeſeſche, tak zo móžachu Moranecy derje wužiwacź a hiſchcźe pſchi
tym pjenjezy khopicź. Moran mějeſche wſchoho doſcź — bě pak, dokelž mało
lěpje nicžo njewěrjeſche, khudſchi dyžli najkhudſchi khěžkaŕ doma
Serbach, kiž pſchi wſchej nuzy to ſwoje dźerži a wěru ſej wyſche wſchoho
waži. Schtóž je wěru zhubił, tón je wſchitko zhubił.

6. Nakazanjo.

Wětr wujeſche a howrjeſche po Dreždźanach. Wodnjo bě duł a wjecžor
njewopſcheſtał a dale bóle torhaſche, kaž by cyłe wulke měſto z
wotmachom chcył wuzběhnycź. A z nim towaŕſcheſche ſo deſchcź a
praſkaſche na kamjenje, zo ſo tak pluſkerje wožachu. Ani jeneje
hwězdźicžki njebě na njebjeſach — na haſach pak miſchkorjachu ſo
latarnje a płomjeſchka ſo z wichorom hibotachu. Cźmowa njewjeſoła nóc!
..

Po jenej bóle zanjeſenej haſy cžłowjek khwata, do wojeŕſkoho mantla
zababjeny. Krucźe dźerži, ſchtož ma ſpody mantla ſkhowane. „Njeſměm ſej
deſchcźikej ſwoje brěmjo namoknycź dacź“, tak ſebi powjeda. „Wjele je mi
macźeŕka ſobu nadawała. Budź Božemje, a Bóh dał, zo bychmy ſo ſtrowi zas
widźeli; njezabudź na nas a na Boha — to běchu jeje poſlenje ſłowa, hdyž
mi brěmjeſchko dawaſche. Ach na tu wojeŕſku kwaklu tola! Kaž mje ta
cźiſchcźi! Nihdy na nihdy ſo mi ze Serbow njechaſche. Doma, doma je
najrjeńſcho.“

Khwilku mjelcžeſche a zaſy pocža: „Hiſchcźe nikoho zetykał njejſym. Nó,
njeje mi dźens měſcźanow dźiw. W tajkimle wjedrje wſchak ſo nichtó wonka
njepokaza, ſchtóž njetrjeba. Derje tola, zo budu tež ſkoro pod ſuche.
Hdy bych ... Tola ſchto to? ſchtó tola tule leži?“ A ſo ſkhiliwſchi
pocža: „Mój Božicžko! krawy cžłowjek — ſo njehiba — cźežcy ſtona — ſchto
ſo to njecžini?“ Tón pak, kiž tu ležeſche, jomu derje rozemjeſche a
ſcheptajcy prajeſche: „Domoj, domoj!“ — „„Božo pomhaj! Serb! Ale,
lubſchi pſchecźelo mój, hdźe dha maſch ſwój dom?““ — A lědma bě to
zhonił, dha na dobre zbožo wóz nimo jědźeſche, <pb n="30"/>kiž za
pjenjezy ludźi wozy. Bě runje prózny. Wojak na pohoncža zawoła: tón
pozaſta a ſkocži dele. Zběhnyſchtaj ranjenoho na wóz; wojak ſydźe ſo
pſchi pohoncžu, a dale cźěrjeſche wóz.

Tón pak, kiž bě tu do njezboža pſchiſchoł, bě tónſamón, kotromuž něhdy
Sněžkec Mikławſch rěkachu. Do korcžmy huſto wjecžor khodźeſche. Tam pak
bě ſej próznik zaſakłeje wutroby, kajkichž je w wulkich měſtach doſcź a
nadoſcź, wotpaſł, zo ma Sněžk pſchecy wjele pjenjez pſchi ſebi.
Wſchelake dźije myſle žno běchu tohodla na njoho khodźiłe; dźenſa ſo
jich wjac njewobró. „Dźi, łakaj na njoho — njebudź wowca — a změjeſch
pjenjez doſcź ...“ A na cžož zły duch wabjeſche, to złóſtnik wuwjedźe.
Łakaſche na haſy na Sněžka, napadźe joho njewjadcy, zakłó nóž jomu k
wutrobje, wza ſej pjenjezy a cźekny. Nichtó we wichorojtej deſchcźojtej
nocy tole pytnył njeběſche. Njebě-li wojak pſchiſchoł, bě traſch ſo
Sněžk tam na haſy ležo wukrawił.

Nětk pak bě žno domoj dowjezeny a do łoža połoženy. Žałoſcźo ſtejeſchtej
pſchi łožu žona z Hilžu. Wojak bě joho wuſlekał a trochu z krewje wumył.
Tež lěkaŕ žno tu bě a kedźbliwje ranu wobhladowaſche. Tola tu žno žana
rada wjacy njebě. „Jutſiſchoho ranja móže hiſchcźe docžakacź“, tak lěkaŕ
na poſledku prajeſche. — Wyſche rany mały pjenježk ležeſche. Bě widźecź,
zo je nóž wot njoho wotſkocžił — hewak bě, kaž lěkaŕ ſam wuzna, Sněžk
nahle ſmjercź wohladał. Pjenježk pak bě tónſamón ſwjecźeny pjenježk,
kotryž bě bratrej něhdy mrějaca ſotſicžka dała. Lěta dołho bě jón wón na
ſebi noſył, ale wjacy kedźbu njeměł. A nětk bě jomu tutoho pjenježka dla
žiwjenjo podlěſchene ...

A wón tu ležeſche, a tak dźiwnje, dźiwnje na pjenježk hladaſche. Dopomni
ſo zaſy na ſwoju ſotru Maŕku, kiž bě młoduſchka wumrjeła, a na Khatku,
kiž bě ſo ſama ſwěta wotrjekła, kak je něhdy z nimaj doma pſched
wołtaŕkom nutrnje pacźerje ſpěwał, a na macź a nana, kiž běſchtej joho
wſchitko dobre wucžiłoj, a na ſwój rjany ſerbſki dom a kraj, hdźež bě
najrjeńſche lěta, te lěta dźěcźaceje njewinowatoſcźe, wubył.

A ſwědomjo pocža joho hrjebacź, zo njeje woſtał w tutym Božim raju, zo
je jón wopuſchcźił cžaſnoho wužitka dla, a zacźahnył do cuzby, kiž je
jomu wěru wzała z wutroby. Wjele, wjele lět bě žiwy był, kaž by rjekł,
zo njeje ſmjercź a wěcžnoſcź.

A zły jandźel ſtupi k njomu a ſcheptaſche: „Bóh tebi njewoda a mi ty
nihdy na nihdy njecźeknjeſch.“ — Ale jandźel pěſton joho tróſchtowaſche
prajicy: „Njebjeſki wótc je miłoſcźiwy a wodawa rozkatej wutrobje. A
ſtrachujeſch-li ſo Boha, dha wołaj ſo k macźeri Božej. Hlej, wona je
wucźek hrěſchnikow w ſmjertnym bědźenju. Wona tež tebje njewopuſchcźi a
cźi wodacźo pola Boha wuproſy.“

A ſylzy ſtupichu Sněžkej do wocžow, a nutrniſcho wón na ſwój ſwjecźeny
pjenježk hladaſche, hubicžkowaſche na nim macź Božu. Potom pohlada
wokoło ſo: hižon bě lěkaŕ woteſchoł a tež wojak chcyſche woteńcź, dokelž
měnjeſche, zo tu nicžo wjacy cžinicź njemóže. Ale khory jomu kiwaſche a
prajeſche: „Pſchecźelo, wulku luboſcź ſy mi wopokazał, byrnjež ſo ženje
prjedy njewidźałoj. Ale hiſchcźe wo jenu dobrotu cźe proſchu, tu
poſlednju: dźi mi po knjeza. Cžuju, zo dołho wjac njebudu.“ A wojak
dźěſche po knjeza. Hodźinu pozdźiſcho pak bě Sněžk ze ſwojim Bohom
wujednany a z khlěbom jandźelow naſycźeny. Měr a pokoj pſchewza zaſy
joho duſchu.

A wón ſwoje poſlenje cźělne mocy hromadu zebrawſchi ſo zaſy k wojakej
wobrocźi, wza joho za ruku a takle k njomu rycžeſche: „Serbſki bratſe,
Bóh tón Knjez zapłacź cźi wſchitko to, ſchtož ſy ze ſerbſkej luboſcźu a
woporniwoſcźu ua mni cžinił. Ach, ja ani hódny njeběch tajkeje luboſcźe.
Hlej, ja ſym tež ſerbſke dźěcźo rodźeny, njechach pak doma na žiwnoſcźi
ſerbſki khlěb warbowacź a jěſcź, ale do cuzby ſym cźahnył a ſej tu
cžaſne kubła hromadźił, na ſwoju duſchu pak zabył. Dwacycźi lět běch
bjez kemſchi a bjez ſwjatych ſakramentow. Hrózba mje woběhuje, hdyž ſej
nětk na to pomyſlu. Wjele, wjele ſym hrěſchił, a moja pokuta njeje móhła
Bohu wſchitko zarunacź. O kak budu wobſtacź móc pſched trónom Božim,
ſchtó budźe mje tam zamołwjecź?“ — „„To budź bjez ſtracha!““
tróſchtowaſche wojak. „„Ta macź Boža budźe za tebje proſycź.““ — „Haj na
nju ſo ja ſpuſchcźam“, dźeſche Sněžk. „Proſch pak tež ty za mnje — twój
ſerbſki pacźeŕ w njebjeſach wjele zamóži.“

Potom khory khwilku mjelcžeſche. Bě žno tak ſłaby, zo dyrbjeſche trochu
wotpocžnycź, prjedy hacž zaſy pocža. „Zwotkelžkuli ſy“, wón hiſchcźe
wojakej prajeſche, „dźi tola, hdyž zas do Serbow pſchińdźeſch, do
Hwězdźic, praſchej ſo, hacž nicžo wjac njewjedźa <pb n="31"/>wo Sněžkec
Mikławſchu, rjekń jim, zo je cźežcy zhrěſchił a hakle na ſmjertnym łožu
ſo nakazał. Njech mi wodadźa wſchitkón pohórſchk, kotryž ſym jim dawał.
— O zo bych ja tola tón poſledni był z tych, kiž ſu cžaſne kubła pytajo
a na te wěcžne njedźiwajo ze Serbow cźahnyli a na cuzbje woliwkli a wěru
zhubili. Zo bychu tola wſchitcy, wſchitcy w ſerbſkim kraju woſtali, a
tam to ſwoje dźerželi a na cuzbu ſej njemyſlili. Cuzba Serbej wěru
kazy.“ — To běchu joho poſlenje ſłowa. Hdyž dźeń ſwitaſche, bě Sněžk žno
njeboh.

Za tſi dny joho na kěrchow dowjezechu. Zona jara pſche njoho
njepłakaſche, a ſo bórzy zas woženi. Wojakej chcyſche pjenježne myto
dacź, wón pak žanoho njebjerjeſche. Tež Hilža na nana zabu, dokelž bě
pſchecy bóle na macźeri wiſała. Po cžaſu je zjawnje wěru pſcheſtupiła.
Ju ſudźicź njechamy — kak zo ſo Bóh tón Knjez ze ſwojej njeſkóncžnej
miłoſcźu tež nad njej ſměli a ju něhdy zas na prawy pucź dowjedźe — ale
k wutrobje chcemy ſej wzacź ſłowa mrějacoho pokutnika: Cuzba Serbej wěru
kazy. Haj, Bóh daj, zo bychu je wſchitcy prawje wopominali, hdyžkuli
małych njeſpokojnoſcźow dla ſej na to myſlicź pocžinaja, zo traſch by
druhdźom lěpje było. Druhdźom wſchak tež lěpje njeje, a byrnjež tam
ſchtó wſchě- wěcy wjacy bohatſtwow nahromadźicź móhł — ſchto by to
cžłowjekej pomhało, hdy by cyły ſwět dobył, ale ſchkodu měł na ſwojej
duſchi? Duž woſtańmy w ſwojim ſerbſkim kraju, kiž dźěn wſchitkich
ſwojich wobydlerjow žiwi, a wobkhowajmy ſej herbſtwo ſwojich
prjedownikow: krutu wěru a dobre ſerbſke katholſke pocžinki! Potom nas
tež Bóh luby Knjez njewopuſchcźi. A ta macź Boža, kotrejež ſwěrne dźěcźi
ſtajnje bycź chcemy, budźe nas zakitacź, zo Serbja woſtanjemy a zo budźe
ſo za lětſtotetki hiſchcźe w naſchich domach Božich ſerbſki jeje khwalba
wopowjedowacź a jeje mjeno cžeſcźicź. ♣-i-♠

Zjewjenja Najzbóžniſcheje Knježny Marije w Jetſchwałdźe
(Dittrichswalde).

(Hl. „Krajan“ 1878.)

Wo ſpodźiwnych zjewjenjach ſwj. Marije w Jetſchwałdźe je lońſchi
„Krajan“ někotre powjeſcźe pſchinjeſł. Lětſa podawa ſwojim lubym
cžitarjam wobraz Macźerje Božeje Jetſchwałdſkeje. Widźiſch tu njebjeſku
poſtawu Najzbóžniſcheje Knježny z Jězusdźěcźatkom, kaž je ſo pohnadźenym
woſobam na jaworje pokazowała (pſchirunaj lońſche wopiſanjo).

Skónc lěta 1877 je nětko tež wobſchěrna rozprawa wo tamnych ſpodźiwnych
podawkach wuſchła, kotraž je z dowolnoſcźu Warminſkoho biſkopa, ♣Dr.♠-a
Filipa Krementza cźiſchcźana.[1]⁾ Z tuteje rozprawy njech ſo tudy
najzajimawſche wěcy zdźěla.

Zły njepſchecźel.

Je ſtare prajenjo: „Hdźež Bóh cyrkej twari, tam ſtaji djaboł kapałku
pódla. Z cyła ſo prócuje zły duch wſcho po Bohu cžinicź; kaž wopica po
cžłowjeku. To ſo tež w Jetſchwałdźe bórzy pokaza. Pſchetož wſchitke
ſchtyri woſoby, kotrež běchu wſchědnje zjewjenja Najzbóžniſcheje Knježny
widźałe, mějachu wot 10. auguſta jena po druhej cyle ſtraſchne a dotal
njeznate widźenja. Bórzy bě wſchitkich pſcheſwědcženjo, zo te
njepſchińdu wot ſwj. Macźerje Božeje, ale kaž ta to w pozdźiſchich
zjewjenjach ſama wupraji „wot złoho.“ Wſchitke ſchtyri woſoby
pſchińdźechu do toho, kak ſu tajke djabołſke lecženja ſame zawinyłe:
dźěſcźi pſchez ſnadnu njepoſłuſchnoſcź, wudowa pſchez mału hordoſcź,
dokelž bě ſebi pomyſliła, zo ſwoju wěc lěpje cžini dyžli tſi druhe, a
knježna Wjecžorkec pſchez pſchewulku bojoſcź. Ale kaž něhdy ſwj.
japoſchtołej Pawołej, tak tež tudy „jandźel djaboła“ k tomu dopomhacź
pomhaſche, zo jich „wyſokoſcź zjewjenjow njepſchezběhny.“

Pozdźiſcho, dźeń Naroda ſwj. Marije, pytaſche djaboł pobožnoſcź
zhromadźenych ſkazycź. Běſche ſo na 50,000 woſobow w Jetſchwałdźe
zhromadźiło, a z kajkej nutrnoſcźu běchu wſchitcy rano a pſchipołdnju
róžowc ſpěwali a widźenjo ſchtyrjoch woſobow wobkedźbowali, je lońſchi
Krajan powjedał (na ſtr. 28 a 29). Wjecžor ½9 hodź. pocža ſo po
ſwjecźenju ſtudnicžki (hl. lońſchi Krajan) róžowc ſpěwacź, w druhej
ſchtucžcy kłonjachu ſo te ſchtyri woſoby na dobo, widźenjo ſo zapocža, w
tſecźej ſchtucžcy ſo pokſchižowachu, dokelž Najzbóžniſcha Knježna tehdom
wſchěch žohnowaſche. Tu ſo na dobo wſchěch pſchitomnych pocža ſpodźiwny
njeměr a ſtyſknoſcź rozſchěrjecź. Bojazny njeměr ſo njeſtaji hacž do
kónca <pb n="32"/>róžowca, wſchěch wutroby buchu ſkludźene, a wſchudźom
ſo praſchachu, ſchto je wina była tajkoho njeměra. Tu ſebi dopowjedachu.
Jedyn běſche ſylny wichor ſłyſchał, kaž hdyž cžrjóda kurwotow zlecźi a
pſchi tym tſchepotanjo w kolenomaj zacžuł, druhi rucźo, hórſche hacž
lawa, kotrohož bě něhdy ſłyſchał był, zas druzy běchu wſchelake widźenja
měli, kaž žadławoho ptaka, žehliweje kule, kiž do zemje zajědźe, tež
běłu poſtawu w powětſe a t. d. „Wěſte je,“ praji tamna rozprawa, „zo je
ſo trajace njewocžakane kaženjo ſkóncžaceje pobožnoſcźe 8. ſeptembra
ſtało, a běchu zawěſcźe ſpodźiwne zacźiſchcźe, z kotrymiž ſo
njewobſahnite mnohoſcźe ludźi, kiž běchu ſo tudy na narodny dźeń ſwj.
Marije zeſchli, pomału rozeńdźechu a dom podachu. K pozběhowacym
zwjeſelacym wopomnjecźam dnja bě ſtraſchna wažniwoſcź wjecžora
pſchiſtupiła, a kóždy mjenje abo bóle jaſnje cžujeſche: Njepſchecźelſke
mocy chcychu ze ſtraſchacym ſtróženjom radoſtne ſwědcženjo wěry a
pobožnoſcź zhromadźenoho ludu znicžicź, haj tež žiwjenju pſchitomnych
ſtrach pſchihotowacź. Pſchetož, hdy by tajke změſchenjo abo naſtaty
rokot wina cźěkanja a pſchez to padanja mnohich był, běſche ſo w
tajkejle žałoſtnej mnohoſcźi ludźi lohcy wulke njezbožo ſtacź mohło.
Mjez tym pak njeběſche z pomocu mócneje Knježny mjez telko tyſacami za
cyły dźeń a wjecžor ſo ani najmjeńſche njezbožo ſtało. Běſche to
zawěſcźe ſylne prědowanjo: „Bratſja, budźcźe kedźbni a modlicźe ſo,
dokelž waſch pſchecźiwnik, djaboł, khodźi wokoło kaž rujacy law pytajo,
koho by požrjeł“ (1. Pětr. 5, 8.).

Hiſchcźe druhi ſpodźiwny podawk. Swj. Marije Naroda bě ſobotu było.
Srjedź nocy wot ſoboty k njedźeli wotłama ſo nahle jena z dweju hłowneju
hałzow jawora z wulkim wrjeſkotom a běſche z mocu na nowu kapałku
panyła. Hałza, na wotłamanym měſtnje na poł łohcźa tołſta, běſche cyle
ſtrowa a zdaſche ſo nic wotłamana ale rozdrěna bycź; na žanych
pódlanſkich ſchtomach njebě nicžo wobſchkodźene, ani ſucha hałžka
wotłamana. Žadyn pſchitomny njewjedźeſche wukłaſcź, kak je ſo to ſtało,
Bože zwarnowanjo pak bě, zo to njebě 3 abo 4 hodź. prjedy było, hdyž bě
pod jaworom hiſchcźe połno ludźi było.

Dalſche zjewjenja Najzbóžniſcheje Knježny.

Po prjedawſchich wuprajenjach mějeſche zjewjenjo na dnju 8. ſeptembra
wjecžor, na kotrymž bě ſo tamne ſtraſchne ſtróženjo ſtało, pſcheſtacź.
We Warmiji pak ſo Naroda ſwjateje Marije njedźelu po ſwjedźenju ſwjecźi.
Tež na tymle dnju widźachu ſchtyri woſoby Macź Božu. Kaž lońſchi
„Krajan“ ſpomni, dóſtachu zajimawu powjeſcź, zo ſo ſwj. Marija tež dale
zjewi na ſwjedźenjach Porciunkula, Donjebjeswzacźa a Naroda ſwj. Marije
a na tamnych dnach, na kotrychž budźe ſo ſwjecźo ſwj. Marije ſtajecź.

Bě ſo po tajkim nowy rjad zjewjenjow zapocžał. Schtož bě ſlubjene, ſo
tež dopjelni. 12. ſeptembra pſchińdźe kraſne ſwjecźo Njewoblakowanoho
Podjecźa wot Mayerowoho wuſtawa z Mnichowa. Wſchitcy běchu z radoſcźu
napjelnjeni nad pſchekraſnym ſwjecźecźom — jenož dźěſcźi daſchtej ſo do
płakanja, dokelž je ſwjecźo porno Najzbóžniſchej Knježnje, kotruž
běſchtej widźałoj, tak hubjene. Lědma bě tu ſwjecźo a zas mějachu
ſchtyri woſoby widźenja; tak ſo tež zhoni, zo ma kapałka „njedźelu“
ſwjecźena bycź, a to „popołdnju w tſjoch hodźinach; duchowni dyrbja
pódla bycź a róžowc ma ſo ſpěwacź.“

Tamnu njedźelu 16. ſept. ſwjecźeſche ſo runje ſwjaty dźeń Mjena ſwj.
Marije. Je to ſwjedźeń k wopomnjecźu na ſpodźiwne wumóženjo měſta Win-a.
Turkojo wjedźeni wot wulkoho wezira Kara Muſtafa woblěhachu Win; měſto
zdaſche ſo zhubjene bycź; tu we najwjetſchej nuzy wzachu wobydlerjo pod
hrabju Rüdigerom ze Staremberka ſwój wucźek k ſwj. Mariji, k jeje mjenu
ſo wołajo. A hlej! tu pſchicźeže pomocne wójſko. Pobožny kral Jan
Sobieſki ze ſwojimi Polakami wali ſo z heſłom „Marija“ na Turkow a zbi
jich doſpołnje.

Tež w Jetſchwałdźe běchu ſo Polakojo a Němcy na tymle dnju zhromadźili,
na 15,000 pobožnych tu bě, ſpodźiwnje ſpěſchnje bě za tak krótki cžas ſo
powjeſcź wo nowych zjewjenjach roznjeſła. — Spěwajo „Budź powitana,
Kralowna“ pſchewodźachu ſwjecźo, kotrež ſchtyrjo duchowni njeſechu, z
fary do cyrkwje, hdźež bu ſwjecźene. Potom ſwjatocžny próceſſion dźěſche
do kapałki, kotraž bu tež woſwjecźena, a pſalm ♣Miserere♠ ſo modlo
ſtajichu ſwjecźo na ſwoje měſtno, na cžož ſo hiſchcźe „Pod twój zakit“ a
„Tebje my Boha khwalimy“ wuſpěwa. Pſchi róžowcu na to ſpěwanym widźachu
pſchitomni wot druheje hacž do pjateje ſchtucžki na ſchtyrjoch woſobach
znamjenja, zo je ſo zjewjenjo pocžało, ſylniſcho zacźiſchcźane, dyžli
hewak. Wſchě ſchtyri prajachu, zo je ſwj. Knježna kapałku a ſwjecźo,
woſadu a fararja, pſchitomnych a wſchě kſcheſcźanſke ſtawy z

♣Zjewjenjo Najzbóžnišeje Knježny w Jetřwałdże.♠

♣Typ. Erml. Ztgs.-Druckerel.♠

<pb n="33"/>pozběhnjenej prawicu žohnowała. Dwě ſtarſchej woſobje
běſchtej hiſchcźe napominanjo ſłyſchałoj: „Modlicźe ſo pilnje róžowc!“
Tak ſo ſkóncži tónle rjad zjewjenjow (160), kotrež běchu wot 27. junija
pſchez 80 dnow ſo ſtałe.

Pſchepytowanjo cyrkwinſkeje wyſchnoſcźe a rozſud lěkarjow.

Warmińſki biſkop Filip dóſta prěnju powjeſcź wo tychle podawkach z
cžaſopiſow. Na to wot Jetſchwałdſkoho fararja rozprawu požadawſchi a
dóſtawſchi, pomjenowa dweju wyſchſcheju duchowneju hako ſwojeju
zapóſłancow, kotrajž tež ſchtyri dny wſcho ſwěru pſchepytowaſchtaj.

Dokelž bychmy z kajkimžkuli wucźahom tejeſameje hižo znate wěcy dyrbjeli
woſpjetowacź, jeno na to ſpomnimy, zo je tale rozprawa we wſchěch
wažnych kruchach wěrnoſcź toho wobkrucźiła, ſchtož je dotal powjedane,
woſebje ſchtož naſtupa ſtrowoſcź, ſprawnoſcź a wěrnoſcźiwoſcź widźacych
woſobow, a ſpomožne ſkutkowanjo zdźělenych podawkow na cyły wěriwy lud.
„Ze wſchěch pſchepytowanjow“ — praji rozprawa — „ſmój ſo
pſcheſwědcžiłoj, zo maja zjewjenja w Jetſchwałdźe woprawdźity zakład.“

Wyſche toho ſu tſjo lěkarjo tamne woſoby pſchepytowali a cyle ſtrowe
namakali, w cžaſu widźenja pak w mnohim naſtupanju pſcheměnjene.

Někotre myſlicžki wo tutych podawkach.

Je ſo w Jetſchwałdźe wo prawdźe ſwj. Marija zjewiła? To tudy cyrkwinſka
wyſchnoſcź hiſchcźe rozſudźiła njeje, jenož to je wobkrucźiła, zo ſu
powjedane podawki woprawdźite a žane jebanjo. Doniž móže na hornje
praſchenjo z wěſtoſcźu wotmołwicź, k tomu ſłuſcheja hłubſche
pſchepytowanja a dopokazma hacž pola žanoho ſudniſkoho abo prawizniſkoho
rozſuda. Kaž je cyrkwinſka wyſchnoſcź w podobnych wěcach kóždy cžas hacž
nanajkedźbniſcho ſkutkowała, tak to zawěſcźe tež tudy budźe.

Zo je tajke zjewjenjo móžne (pſchirunaj lońſchi Krajan ſtr. 23), zo z
cyła pſcheznaturſke podawki we cyrkwi Khryſtuſowej ſo we wſchěch cžaſach
ſtawachu, namakaſch hižo w japoſchtołſkich ſtawiznach a w ſtawiznach
cyrkwje hacž na dźenſniſchi dźeń njelicžomne dopokazy.

Zaſady pak, z kotrymiž cyrkej tajke podawki hako woſebite pokazy Božeje
wſchohomocy ſpóznacź pyta, ſu hižo wopſchijate we dźiwach, kotrež nam
japoſchtołſke ſtawizny powjedaja, a we liſtach ſwj. Pawoła. We prěnim
liſcźe Korinthſkim praji wón, zo ſu wěſte dary dźiwow w cyrkwi za
wobrocźenjo njewěriwych poſtajene, woſebje ſłowo mudroſcźe a wědomoſcźe,
wěra, dar khorych wuſtrowjecź, dźiwy cžinicź, duchow rozeznawacź, w
jazykach rycžecź. Prawidła, po kotrychž maja ſo tele dary rozſudźecź, ſu
we tſjoch ſtawach tohole liſta wopiſane a ſu tež zakład za dalſche
cyrkwinſke poſtajenja. — Toho dla njech nichtó ſo njeboji, hakož by
cyrkej lohkomyſlnje wo tajkich wěcach ſudźiła.

Najbóle hižo „hłós ludu“, kotryž ma w tymle naſtupanju z wjetſcha ſtrowe
cžucźo, cyrkwinſkomu rozſudej dawno a daloko do prědka dźe. So rozemi,
zo ma tajke myſlenjo ludu hakle potom cyle prawje, hdyž je cyrkej
rycžała.

Schtož woſebje wuſtrowjenjo khorych naſtupa, je po žadanju cyrkwinſkeje
zhromadźizny w Triencźe a bamža Hórbana ♣VIII.♠ zakazane, tajke
wuſtrowjenja w cźiſchcźach hako dźiwy wudawacź, prjedy hacž je ſo
cyrkwinſka wyſchnoſcź wuprajiła, byrnje na nim wſcho ſpodźiwne ſo zdało.
Tež w Jetſchwałdźe je ſo na 16 wuſtrowjenjow na cyle wurjadne waſchnjo
ſtało, wo kotrychž ſu ſo mjenje bóle hamtſke powjeſcźe warmińſkej
biſkopſkej wyſchnoſcźi dóſtałe. Spomnjena rozprawa je wobſchěrnje
powjeda. Budźa ze zakładom za dalſche pſchepytowanja.

Dale praji Benedikt ♣XIV.,♠ wucženy bamž: „Stanje-li ſo, zo z powjeſcźe
wo widźenjach a zjewjenjach druzy rozſwětlenjo ducha abo polěpſchenjo
žiwjenja abo nahon k pobožnoſcźi a bohabojoſcźi dóſtanu, a to nic jeno
někotſi ale wulka mnohoſcź woſobow a dołhi cžas, je to jara ſwěrny
dopokaz za to, zo tajke widźenja wot Boha pſchińdu.“ A nětko pohladajmy
na Jetſchwałd! Licži ſo na poł milliona wopytowarjow hacž do kónca lěta
1877. Wſchitcy tam pſchikhadźachu, zo bychu we wſchelakej nuzy, woſebje
w khoroſcźach a duchownych nuzach pomoc a tróſcht pytali; nihdźe žadyn
njeporjad, žana zwada, žana njepoměrnoſcź, žane paduſchſtwo, wſchitcy
běchu połni žadoſcźe ſebje zaprěcź, wobcźežnoſcźe a tradanja (ſchto
tajka wjeſka za 50,000!) ſcźeŕpnje znjeſcź; woſobne zemjanſke ſwójby
běchu ſpokojom z najhubjeńſchej hoſpodu, najwjacy pucźowarjow jězdźeſche
na železnicy w ſchtwórtej klaſy, zo bychu cźim wjac wobcźežnoſcźow <pb
n="34"/>za ſwoju pokutniwoſcź dobyli. Bě tu duch pokuty, duch
kſcheſcźauſkeje luboſcźe, w kotrymž ſo najbohatſchi a najkhudſchi hako
bratſja a ſotry mjez ſobu měnjachu, bě tu horliwoſcź we dóſtawanju ſwj.
ſakramentow, zo dyrbi ſo cyły podawk ſpóznacź a wuprajicź hako wulkotne
duchowne wobnowjenjo. „Marija, njewoblakowana podjata“ běſche a je jaſuy
pſchikład, kiž ſwojich cžeſcźowarjow cźehnje, zo bychu hako dźěcźi teje,
na kotrejž njebu próſchka namakanoho, ſo prócowali, jej pſchec
podobniſchi bycź.

Bóh ma wſchitke ſrědki w rucy a zda ſo, zo na wurjadne waſchnjo ſwojim
pſcheſcźěhanym dźěcźom k pomocy pſchińdźe, kotrymž ſu wſchědne, rjadue
ſrědki polěpſchenja a duchowuoho wobnowjenja wzate.

Po tajkim nic cžaſny wužitk běſche wina tychle ſpodźiwnych podawkow a
pucźowanjow (wobydlerjo Jetſchwałda najbóle nicžo njebjerjechu za
hoſpodowanjo a ſwoje wułožki), nic wotpohladanjo, narodne zmyſlenjo
Polakow z nowa wubudźicź, kaž ſu někotſi bali, nic hordoſcź abo druhe
wotpohladanja widźacych woſobow (mějachn z toho jeno wobcźežnoſcźe,
pſchiſłodźenja, ſudźenja a wſchě móžne pruhowanja wutracź); tež nic te
abo tamne wotpohladanjo duchownych (kotſiž nicžo pſchi tym njedobychu
hacž žałoſtne dźěło, cžaſnu ſchkodu, a nětko z wjetſcha wſchitcy jaſtwa
abo khóſty, dokelž ſu tam wupomhali), tež nic wulkotne powjeſcźe z
katholſkeje ſtrony (Warmińſke nowiny ſu hakle pozdźe pocžałe wo tym
rozprawy dawacź a z mnohich warmińſkich klětkow je ſo pſchecźiwo
pucźowanju do Jetſchwałda prědowało!) — wſchě dotal wopiſane podawki
jaſnje pſchecźiwo tajkim a podobnym winam rycža: — poſlednja a hłowna
pſchicžina wulkotnoho pucźowanja do Jetſchwałda běſche ſynowſka luboſcź
k njewoblakowanej Macźeri, nadźija, zo pod jeje zakitom ſami cžiſtoſcź
wutroby a bjezhrěſchnoſcź doſcźahnn. Schtóž nicžo njewě wo
pſchiwiſnoſcźi, cžeſcźomnoſcźi a dowěrje, z kotrejž wutroby katholſkich
kſcheſcźanow pytaja Mariju, Macźeŕ Syna Božoho, kotraž je tola w
njebjeſach zawěſcźe runje tak blizko bójſkej Wutrobje Jězuſowej, zo
mohła naſche próſtwy podpjeracź, kaž něhdy na kwaſu we Kana w
Galilejſkej: tomu budźa a woſtanu proceſſióny a pucźowanja na hnadowne
měſtna Macźerje Božeje hudancžko, kotrohož klucž podarmo pyta.

Najwažniſche pak na wſchitkich zjewjenjach je zawěſcźe prěnje a
poſlednje ſłowo, kotrež widźace woſoby najſwj. Knježnu prajicź
ſłyſchachu: „Chcu, zo ſo wſchědnje róžowc modlicźe! Modlicźe ſo horliwje
róžowc!“

Je to něſchto ſpodźiwne róžowc a joho móc. Znate je, kak je naſtał, zo w
cžaſach najſurowiſchich ſtrachow za kſcheſcźanſku cyrkej, w 13.
lětſtotyku, hdyž błudowěriwi Albigenſojo cyrkej kažachu a ſwětne
knjejſtwa ſpowrócźachu, Najzbóžniſcha Knježna ſama ſwj. Dominikej ſo
zjewi a joho róžowc nawucži hako „ſrědk pſchecźiwo tak mnohim ſtracham.“
Znate je, zo pſchez tónle pacźeŕ ſo dokonja, ſchtož mjecže a wójſka,
ſchtož najmócniſche prědowanja zamožiłe njeběchu: wjac hacž ſto tyſac
duſchow ſo pſchez tule pobožnoſcź wěcžnej zahubje wutorhny. A tamne
wulkotne dobycźa kſcheſcźanſkich wójſkow nad Turkami we 16., 17. a 18.
lětſtotyku buchu runje pſchez to zmóžnjene, zo tehdom runje bratrſtwa
ſwj. róžowca ſwoje pobožnoſcźe a proceſſióny za kſcheſcźanſke brónje
wukonjachu. — Njejſu tež naſche cžaſy cźežke a ſtraſchne? Njetrjebamy
tež my woſebity ſrědk pomocy Božeje? Njecha po tajkim Bóh pſchez
wobnowjenjo horliwoſcźe za ſwj. róžowc tež nam ſrědk do rukow dacź
„pſchecźiwo tak mnohim ſtracham?“

Toho dla zahoŕmy ſo tež my z nowa za róžowc. Haj, kaž to junu ſerbſki
prědaŕ praji, róžowc, tónle pouižny, njenahladny huſto zacpěty pacźeŕ
njech je a woſtanje znamjo a wobraz ponižnoho, njenahladnoho a tež tak
huſto zacpětoho (a tola duchownje mócnoho, jeli wěriwoho) ſerbſkoho
ludu, a hdyž na Jetſchwałd myſlimy, njech je to, zo ſo z nowa zahorimy
za wotmyſlenjo:

„Modlimy ſo horliwje róžowc!“

Schto ma ſo pola plahowanja neplow (běrnow) wobkedźbowacź?

Neple ſu dźenſniſchi dźeń z wjetſcha jědź khudych ſwójbow, a hdyž ſo
neplace žně njeradźa, naſtanje runje mjez khudymi wulka nuza. Je toho
dla wažna wěc, zo by ſo pſchi plahowanju tohole tak nuznoho žiwjeńſkoho
ſrědka na to dźiwało, kak mohło ſo najlěpſche radźenjo wuſkutkowacź, kaž
wjele wot cžłowjecžoho prócowanja wotwiſuje. Pſchetož to nichtó prěcź
njemóže, zo mohł hiſchcźe něchtóžkuli, kiž neple ſadźa, lěpſche a
nadobniſche płody cźahnycź, hdy by zemju prawje wobdźěłał a hnojił, hdy
by pola ſadźenja, wothladanja a zběranja neplow wſchě ſrědki trjebał,
kotrež ſu k tomu pomocne. Toho dla ſcźěhuja tudy <pb n="35"/>někotre
pokiwy za plahowanjo neplow, kotrež wuſtojny muž podawa, kiž je w
rataŕſtwje rozwucženy ſam wjele poſpytow cžinił.

1. Schtož rolu naſtupa, je znate, zo neple na kóždej, tež pěſkowej roli
roſtu; tola lubuje nepl tež rolu, kotraž je hłuboko worana, a to hižo na
zymu. Haj, za nepl woſebje dyrbi ſo hłuboko woracź, pſchetož potom jeno
móža neplace koruſchki ſo prawje rozmnožicź a ſwoju cyrobu tež z
hłubſcheje zemje bracź. Hłuboko worana zemja dźerži ſkerje włohu, dyžli
jeno zwjerſchnje wobdźěłana. Za neple na zymu woracź pak je toho dla
wužitne, dokelž atmoſſerſki powětr (loſt) w zymje a w zahim nalěcźu
wutki abo cyroby, k roſcźenju trěbne, rozeſtaja a pſchihotuje a zymſkej
mokrocźe pomha zemju prawje pſchecźahnycź.

2. Druha potrjebnoſcź za neplacu rolu je dobre hnojenjo. Druhe płody,
kaž žito, wows, cźahnu wjele wjacy cyroby z powětra, dyžli neple; dyrbi
ſo za nje tohodla wjele a dobroho hnoja trjebacź. Najlěpſchi hnój je
hródźiny, njeſmě pak dołho njepſchikryty wonka ležecź, hewak ſo wjele
wucźehnje. Tohodla ſu hnójne (kompoſtne) hromady, kaž je naſchi kublerjo
cžinja, jara wužitne, hdźež ſo na dworje kładźidło abo worſchta hnoja ze
zemju pſchikryje a zas ſo hnój nakładuje a na njón zemja pſchińdźe,
kotraž ſo z juchu poliwa a namocža. Tež móže ſo hnój z wotkhadow ſobu do
hromady wozycź, tež popjeł. Tajke hromady pak móhli tež zahrodnicy a
khěžkarjo dźěłacź. — Najlěpſchi cžas za hnojenjo neplaceje role je
nazyma.

3. K tſecźomu wotwiſuje radźenjo neplow wot ſadźenja a wothladanja jich
roſcźenja. Kaž je znate, je jara wjele (na 1300) wſchelakich družinow
neplow. Tohodla ma ſo ta družina wubracź a ſadźecź, kotraž najwjacy a
najrjeńſche płody njeſe. Za horaty kraj je družina ſakſkich cyblowych
neplow wuwołana. Wažne tež je, zo ſo druhdy nowe ſymjo kupi.

Kajke dyrbja neple bycź, hdyž ſo ſadźeja? Najlěpſche ſu, kotrež w
pincach njejſu roſtłe. Kóždy nepl ma tſi wócžka. Najmócniſche woko njeſe
najmócniſchu roſtlinu, dwě druhej wócžcy wuwijatej ſo a roſcźetej
pozdźiſcho a tak mócnej njejſtej. Tež ſo radźi, zo ſo pſched ſadźenjom
neple trochu wuſuſcha, ſchtož ſo dokonja, hdyž je na ſuchim měſcźe, na
hunje, we jſtwje a t. d. rozkładźeſch a khwilu ležo woſtajiſch. Dyrbja
ſo tež wubjeracź a jeno ſtrowe, wuroſcźene ſo ſadźecź; njeje po tajkim
derje, małe, njewuroſcźene neplki ſadźecź abo je rozkrawacź, ſchtož móže
jenož pola wulkich bycź. Potom pak dyrbi ſo — kaž je znate — rozkrany
nepl tak do zemje połožicź, zo narěznjena kroma ſpody leži. —
Hłubokoſcź, do kotrejež maja ſo kłaſcź, wotwiſuje wot role: do lohkeje
role ſadźeja ſo 4 abo 5, do cźežkeje 3 abo 2½ palcow hłuboko. Spody ſo
žadaja neple hiſchcźe někotre palcy mjehkeje zemje. Tež to, kak daloko
ma ſo jedyn wot druhoho ſadźecź, wotwiſuje wot role a wot ſadźanoho
ſymjenja: w khudſchej zemi a orobniſche ſymjo njech ſo huſcźiſche ſadźa.
Powſchitkownje dyrbi ſo prajicź, njech ſu 10—12“ rózno.

Hdy je najlěpje neple ſadźecź? Nic pſchez měru zahe, tež nic pſchejara
pozdźe; meja je najpſchihodniſchi cžas.

Woſadźane neple dyrbja ſo huſcźiſcho wokopowacź, pſchetož z tym ſo nic
jeno pjanka wotſtroni, ale zemja pſchinoſchuje tež ſkerje we ſebi
wotpocžowacy hnój neplam k roſcźenju.

Smě ſo zelene neplace zelo wotrězowacź?

Ně! Pſchetož ze wſchelakimi poſpytami je dopokazane, zo pſchez tajke
zažne wotrězowanjo zeliſchcźa neplace žně 20 haj 30 procentow mjenje
wunjeſu. Schtóž mohł na pſchikł. 100 měchow nepli rycź — hdy by
zeliſchcźo zahe nježněł był — ma ſnadź tak jeno 80 abo 70 měchow. Tajku
ſchkodu nacžini zažne žněcźo zeliſchcźa. Jenož tehdom ſmě ſo zeliſchcźo
wotžněwacź, hdyž neplaca khoroſcź ſo pocžina na zelu pokazowacź a hdyž
zažne neple njechadźa w prawym cžaſu zrawicź.

Hdy maja ſo neple rycź a zběracź? Jenož w rjanym wjedrje, hewak ſo lohcy
khoroſcź pola neplow w pincach a hnicźo pokaza. Tež maja ſo hižo pſchi
zběranju te wubjeracź, kotrež budźa w pſchichodnym lěcźe k ſadźenju
trěbne. Tajke k ſymjenju wubjerane neple dyrbja ſo na ſuchim khłódnym
měſcźe khowacź, do kotrohož ma powětr pſchiſtup; pſchetož tak ſo zadźěwa
ſchkódnomu roſcźenju. Hdźež tajka pinca pobrachuje, móža ſo tež na polu
abo w zahrodźe do zemje zahrjebacź. To ſo na tele waſchnjo ſtanje: hdyž
ſu zezběrane neple wuſuſchene, zwoža ſo na hromadu, kotraž ſo najprjedy
ze ſłomu zawodźeje. Pſchińdźe-li wjetſcha zyma, zawodźeje ſo ſłoma ze
zemju a to ſo we krucźiſchej zymje wjac krócź woſpjetuje, tak zo
ſkóncžnje zemja 12—18 palcow tołſto leži! Dyrbiſch pak, hdyž tajku
hromadu cžiniſch, najprjedy dźěru woſtajicź, kotruž pſchec wužſchu
cžiniſch a, hdyž mjerznycź pócžnje, zacžiniſch. W zymje ma ſo na to
hladacź, zo njeby tam a ſem zemja z hromady ſo zwjezła, tajka dźěra
dyrbi ſo zas ze zemju wupjelnicź. Na lěcźo ſo zemja pomału zas
woſchkrabje, dóńž ſo cyła hromada njewotewri. ♣P. T.♠

<pb n="36"/>

Kak dołho domjacy ſkót noſy.

Zapocžatk. Cžas wuńdźe. Pſchiſpomnjenja.

konje: 48 tydź. 4 d. abo 340 dnow (330—349). kruwy: 40 tydź. 5 d. abo
285 dnow (240—321). wowcy, kozy: 22 tydź. abo 154 dnow (146—158).
ſwinje: 17 tydź. 1 d. abo 120 dnow (109—133).

1. januara 6. decbr. 12. oktbr. 3. junija 30. hapr.

6. — 11. — 17. — 8. — 4. meje

11. — 16. — 22. — 13. — 10. —

16. — 21. — 27. — 18. — 15. —

21. — 26. — 1. nov. 23. — 20. —

26. — 31. — 6. — 28. — 25. —

31. — 5. jan. 11. — 3. julija 30. —

5. februara 10. jan. 16. nov. 8. julija 4. junija

10. — 15. — 21. — 13. — 9. —

15. — 20. — 26. — 18. — 14. —

20. — 25. — 1. decbr. 23. — 19. —

25. — 30. — 6. — 28. — 24. —

2. měrca 4. febr. 11. decbr. 2. aug. 29. junija

7. — 9. — 16. — 7. — 4. julija

12. — 14. — 21. — 12. — 9. —

17. — 19. — 26. — 17. — 14. —

22. — 24. — 31. — 22. — 19. —

27. — 1. měrca 5. jan. 27. — 24. —

1. hapryla 6. měrca 10. jan. 1. ſept. 29. julija

6. — 11. — 15. — 6. — 3. aug.

11. — 16. — 20. — 11. — 8. —

16. — 21. — 25. — 16. — 13. —

21. — 26. — 30. — 21. — 18. —

26. — 31. — 4. febr. 26. — 23. —

1. meje 5. hapr. 9. febr. 1. oktbr. 28. aug.

6. — 10. — 14. — 6. — 2. ſept.

11. — 15. — 19. — 11. — 7. —

16. — 20. — 24. — 16. — 12. —

21. — 25. — 1. měrca 21. — 17. —

26. — 30. — 6. — 26. — 22. —

31. — 5. meje 11. — 31. — 27. —

5. junija 10. meje 16. měrca 5. nov. 2. oktbr.

10. — 15. — 21. — 10. — 7. —

15. — 20. — 26. — 15. — 12. —

20. — 25. — 31. — 20. — 17. —

25. — 30. — 5. hapr. 25. — 22. —

30. — 4. junija 10. — 30. — 27. —

<pb n="37"/>

Kak dołho domjacy ſkót noſy.

Zapocžatk. Cžas wuńdźe. Pſchiſpomnjenja.

konje: 48 tydź. 4 d. abo 340 dnow (330—349). kruwy: 40 tydź. 5 d. abo
285 dnow (240—321). wowcy, kozy: 22 tydź. abo 154 dnow (146—158).
ſwinje: 17 tydź. 1 d. abo 120 dnow (109—133).

5. julija 9. junija 15. hapr. 5. decbr. 1. nov.

10. — 14. — 20. — 10. — 6. —

15. — 19. — 25. — 15. — 11. —

20. — 24. — 30. — 20. — 16. —

25. — 29. — 5. meje 25. — 21. —

30. — 4. julija 10. — 30. — 26. —

4. auguſta 9. julija 15. meje 4. jan. 1. decbr.

9. — 14. — 20. — 9. — 6. —

14. — 19. — 25. — 14. — 11. —

19. — 24. — 30. — 19. — 16. —

24. — 29. — 4. junija 24. — 21. —

29. — 3. aug. 9. — 29. — 26. —

3. ſeptbr. 8. aug. 14. junija 3. febr. 31. decbr.

8. — 13. — 19. — 8. — 5. jan.

13. — 18. — 24. — 13. — 10. —

18. — 23. — 29. — 18. — 15. —

23. — 28. — 4. julija 23. — 20. —

28. — 2. ſept. 9. — 28. — 25. —

3. oktobra 7. ſept. 14. julija 5. měrca 30. jan.

8. — 12. — 19. — 10. — 4. febr.

13. — 17. — 24. — 15. — 9. —

18. — 22. — 29. — 20. — 14. —

23. — 27. — 3. aug. 25. — 19. —

28. — 2. oktbr. 8. — 30. — 24. —

2. novbr. 7. oktbr. 13. aug. 4. hapr. 1. měrca

7. — 12. — 18. — 9. — 6. —

12. — 17. — 23. — 14. — 11. —

17. — 22. — 28. — 19. — 16. —

22. — 27. — 2. ſept. 24. — 21. —

27. — 1. nov. 7. — 29. — 26. —

2. decbr. 6. nov. 12. ſept. 4. meje 31. měrca

7. — 11. — 17. — 9. — 5. hapr.

12. — 16. — 22. — 14. — 10. —

17. — 21. — 27. — 19. — 15. —

22. — 26. — 2. oktbr. 24. — 20. —

27. — 1. decbr. 7. — 29. — 25. —

31. — 5. — 11. — 2. junija 29. —

<pb n="38"/>

Někotre lěkaŕſke pokiwy za ſnadniſche khoroſcźe.

Swjeŕbjenjo na cźěle ma ſo zahanjecź z cžeſanjom cyłoho cźěła, potom z
cźopłym mycźom a potom z mydłom. Je-li ſwjeŕbjenjo na jenym ſtawje abo
na někotrych jara ſylne, ſchudruja ſo ſtawy z cžerſtwym bomjelom; to pak
na te waſchnjo, zo cyła koža ſo najprjedy z wolijom womacža a potom po
ſchudrowanju zaſy wuſkhnje.

Jědmjenja na koži, trupiki njeſmědźa ſo drapacź, hewak naſtanje
pozdźiſcho abo bórzy druha khoroſcź: huſcźiſche mycźo z liwkej wodu je
najlěpſchi ſrědk.

Krwawe pucheŕki na cźěle (Blutſchwäre) ſo zahoja, hdyž ſo w hubje
rozkuſany khlěb na nje połoži abo wopjecžene jabłuko na nje ſcźiſchcźi.
— Pſchińdu-li pucheŕki zas, póžrjeſch někotre krjepki arnika a to
huſcźiſcho, dońž njezažija.

Jědma na porſtach ſo z tym hoja, zo na nje běły khlěb połožiſch, kiž je
ſo prjedy we warjacym mloku namocžił. Su-li boloſcźe jara wulke,
wozmjeſch ſyre jejo, naklepnjeſch je na tołſtym kóncu, tyknjeſch porſt
do njoho a tam tak dołho dźeržiſch, doniž boloſcź njepopuſchcźi.

Wozabjency, kule, kotrež w zymje woſobnje na nohach naſtanu a tež na
lěcźo a na zymu hiſchcźe ſwjeŕbja, bola a pala, ſo hoja z tyſcheŕſkim
klijom, kiž ſo cźopły namaza. Tež móže ſo klij na tołſtu papjeru
pomazacź a bolace z njej wobwicź. Su-li kule cžeŕwjene a bola jara,
pomha rybjacy tuk (tukojna, Fiſchthran) abo ſchmałc, we kotrymž je ſo
jedyn jerjej wuſchkrěł. Ma-li něchtó wozabjene blaki na rukomaj,
nohomaj, bjez wocži, wudźěłaj ſej tucžnu žałbu: wurězaj ſebi kruch
dobroho tucžnoho, kaž ſwěcžku, zapal jón a dźerž jón kſchiwje, zo
krjepje dele kapaja; ſpody dźerž kruch lodu, na kotryž krjepje daſch
padacź, a z toho naſtanje žałba. Jelizo ſu tajke blaki bóle we koſcźach
a žiłach, napołoži ſo ſócžkowa žałba.

Hdyž nohcźe do mjaſa roſtu, móža žadławe jědmjenja naſtacź. Zo by ſo
tajkomu do mjaſa roſcźenju zadźěwało, dyrbi ſo nohcź prawje huſto
wotrězowacź. Tele wotrězowanjo pak dyrbi ſo tak ſtacź, zo ſo nohcźowa
kroma jenož ſrjedźa najhłubſcho wotrěza, na woběmaj kóncomaj pak, hdźež
nohcź do mjaſa roſcźe, nic kuſka. Tak dóſtanje nohcź móc k roſcźenju do
ſrjedźa a njeroſcźe wjac na kóncach. Huſto njech ſo pſchi tym nozy
kupatej w liwkej wodźe. Bolenjo a palenjo pak zacźěriſch, hdyž ſkubane
nitki z arnika (z wodu měſchanym) mjez nohcź a mjaſo połožiſch.

Bolenjo wocžow, njeje-li wulke a ſtraſchne, wotſtroni mycźo z cžiſtej
zymnej wodu. Zymna cžiſta woda ſo tež trjeba za rozmokanjo běłoho
khlěba, kiž ſo potom na wocži połoži. Schtóž pak zymnu wodu njemóže
znjeſcź, abo ſchtóž ma khětre palenjo we wocžomaj, njech wozmje liwku
wodu k rozmokanju khlěba, kiž ſo potom napołoži w běłej lapcy. Stej-li
wocži jara ſuchej a ſu-li mikacžki z kóžku hromadu ſcźehnjene, dha je
cžerſtwy bomjel jara dobry.

Jecžne zorno we wocžomaj (ſkóncžnych kóžkach wocžow) zacźěri ſo, hdyž
wokoło wjecžora khlěb z mlokom změſcheſch a tole w běłym płatowym
rubiſchku na wocži połožiſch a pſchez nóc na wocžomaj ležo woſtajiſch.
♣P. T.♠

Směſchki a wſchelkizny.

Prawy rjad njezabudź!

W Barlinje mějeſche w jenym dźiwadle znaty wuwołany kekleŕ hracź.
Wjecžor cźiſchcźachu ſo wſchitcy wokoło dźiwadłoweje kaſy, zo bychu
zaſtupne liſty a lěpſche měſtna dobyli. Běſche tu tež tołſta rěznikowa,
kiž ſwěru krocžałku bliže ſtupaſche na to kedźbujo, zo ſo nichtó do
prědka njeſunje. Jeje ſuſod, twarožkaŕ, chce to tola ſpytacź — ale tu
joho knjeni miſchtyrka hižo do boka ſtorcži prajicy: „Ně, knjez Pimpus,
tak to njeńdźe, to by rjany rjad był, najprjedy pſchińdźe pjecžeń a
potom hakle butra a twarožk.“

Pſchecy jenaki.

W Londonje buchu tſjo Židźa jebanja a kranjenja dla na ſchibjeńcu
wotſudźeni. Njezbožowni ſtejachu hižo pod ſchibjeńcu — tu pſchińdźe
kralowſki poſoł, zo je najmłódſchi z nich pohnadźeny. Tele wjeſołe
powjeſtwo zhoniwſchi woſta tola hiſchcźe pſchi rěblu ſtejo. „Nó, cžoho
dla dha prjecž njeńdźeſch?“ praſcha ſo zaſtojnik. — „Ja chcu jeno
docžakacź“, wotmołwi Žid, „dónž taj druhej wobwěſchenaj njejſtaj a potom
chcu hladacź, hacž ſo z katom (dracžom) njeby žadyn handl wo jeju draſtu
ſcžinicź hodźał.“

Prawy płacžk.

Rólnik Brózda mějeſche ſkóržbu ze ſwojim ſuſodom a trjebaſche radu
prawiznika (advokata); radźachu <pb n="39"/>jomu, zo by do bližſchoho
měſta ſchoł a tam za rycžnikom Wrónu ſo praſchał. Ducy po pucźu zabu na
mjeno a praſcheſche ſo w měſcźe za prawiznikom Hawronom. „To tu žadyn
tak njerěka“ jomu tam wotmołwichu; „ale rycžnik Wróna tu bydli. „Tón
drje to budźe“, rjekny Brózda, „tak wjele tola wjedźach, zo dyrbi
někajki tajki ptacžk bycź.“

Wſcho podarmo.

Hoſpodaŕ: „Jano, wſchak ſym cźi porucžił, zo dyrbiſch knjezej
měſcźanoſcźe pilnje naliwacź, ale tu dźěn joho ſchkleńcžka prózdna
ſteji.“

Jan: „To wſchak nicžo njepomha, wón ju kóždy raz zaſy wupije.“

Tež wina.

A. „Tamle najſtarſchi muž cyłoho naſchoho měſta, wuhnjeŕ Cžornak dźe, a
tón je wot małoſcźe hacž do 80. lěta wuhnje mjetł.“

B. „Žadyn dźiw! Suſchene mjaſo ſo dołho dźerži.“

Raki w liſcźe.

Kubleŕ S. mějeſche w ſwojej rěcy woſebje rjane raki a chcyſche ſwojomu
pſchecźelej w měſcźe, profeſſorej K., z najrjeńſchimi k njedźeli wjeſelo
ſcžinicź. Póſła tohodla ſwojoho wolacoho z połnym korbom rakow do měſta.
Pucź bě khětrje dołhi, wolacy pak bě ſo cyły tydźeń mucžny nadźěłał.
Žadyn dźiw, zo ſo na zeleny wuhon ſyny a wuſny. Korb pódla njoho
ležeſche. Kak pak ſo naſch wolacy ſtróži, hdyž wotcucźi! Raki běchu ſo
mjez tym wudobyłe a do pódla běžaceje hrjebje pucź namakałe. Z wulkim
ſtrachom njeſeſche nětk liſt bjez rakow k profeſſorej. Tón wza liſt,
cžitaſche a cžitaſche a ſkóncžnje praji k wolacomu: „Ale, mój
pſchecźelo, jow dźěn ſu raki w liſcźe!“ — „Nó, to je mi tola lubo“,
praji wolacy, „zo ſu w liſcźe. Z korba běchu mi na pucźu wſchě wulězłe.“

Pomhacź dyrbiſch ſebi wjedźecź.

Hantwarſki: „Knjez hoſcźencaŕ! Hladajcźe, nětkle mam jeno hiſchcźe 45
nowych w zamoženju; ſchto dha płacźi pola was pſchenócowanjo?“ —
Korcžmaŕ: „Haj to płacźi 50 nowych!“ — H.: „Hm, to je zła wěc. Kak dołho
dha ſo ſpi za 50 nowych?“ — K.: „Nó hacž do ranja woſymich.“ — H.:
„Wěſcźe ſchto, dha zawołajcźe mje za 5 nowych prjedy.“

Kajkež žiwjenjo, tajka huſto ſmjercź.

Skupy cžłowjek ležeſche na ſmjercź khory a žadaſche ſebi poſlednje
wolijowanjo. Měſchnik pſchińdźe a chce ſakrament wudźělecź, tu pak
njemóža prawu ruku namakacź. „Hdźe je prawa ruka?“ ſo praſcha. „Ležu na
njej“, wotmołwi ſkupc, a hdyž ju wucźahnu — dźerži w njej klucž do
pjenježnoho kaſchcźa!

Lutuj ſłowa!

We Francózſkej njeje waſchnjo hońtwu pſchenajimacź, ale móže tam kóždy
honicź a tſělecź, ſchtóž ſebi hońtſki liſt kupi. Dwaj žandarmaj blizko
pola měſta Valenciennes po polach khodźo ſkóncžnje muža z tſělbu
wuhladaſchtaj. Tu jimaj myſlicžka napadnje, zo ſnadź tón tajkoho liſta
nima. A woprawdźe! hdyž na njoho dźetaj, zda ſo, zo pſched nimaj cźěka.
Za 10 minutow ſtaj joho doſcźahnyłoj a chcetaj joho pſchimnycź; w tym
wokomiknjenju zalěze muž ſpěſchnje na ſchtom. „Pójcźe dele!“ wołataj na
njoho — tola wón njewotmołwi; hrozytaj jomu, zo z blaka njepóńdźetaj,
dóńž dele njepſchińdźe — tola wón nicžo z toho, wucźahuje ſwoju ſwacžinu
z kapſy a pócžnje jěſcź. To běſche tola wjac hacž móže žandarm znjeſcź,
a jedyn z njeju lěze na ſchtom, cžomuž muž horjeka njewobara. Hižo joho
dźerži za nohu a z mócnym hłoſom porucži: „We mjenje zakonja, waſch
hońtſki liſt!“ Cyle měrnje pſchepoda jón muž. „Tón dźěn je prawy“ praji
žandarm. „Pſche cžo dha tak běžeſchcźe?“ — „Sym wam kazał, zo dyrbicźe
za mnu běžecź?“ — „Pſche cžo ſcźe na ſchtom zalězł?“ — „Ja jow wſchědnje
ſwacžu a wam njejſym kazał, zo dyrbicźe horje pſchińcź.“ — „Ale pſche
cžo dha to wſcho prjedy njeprajicźe?“ „Nimam waſchnjo, prjedy
wotmołwjecź, hacž ſym praſchany.“

Tole běſche!

Někoho ſo praſchachu, cžohodla do toho njewěri, zo je hela? „Hdy bych do
toho wěrił“, wotmołwi, „bych ſam do njeje dyrbjał, a tohodla to
njewěrju.“ Tajkich je wjacy, kiž ſo podobnje tróſchtuja.

Wucžba je njetrěbna.

Kóncžkec mały Boſcźij ſo ſmjercź rady po ſchlahach ſuwa. Tu na dobo
pſchińdźe nan na njoho z kijom: „Cžakaj njepleko, chcu cźe wucžicź takle
kholowy torhacź!“ Boſcźij: „Ach nanko njecźeṕ mje, to žno móžu.“

<pb n="40"/>

„Bóh hlada na wutrobu.“

Žonje bě muž wumrjeł. Běſchtaj pak wobaj cžas ſwojoho žiwjenja na ſo
byłoj, kaž pſyk a kócžka. Žona tohodla tež pſchi ſmjercźi ſwojoho muža
wjac wjeſela hacž zrudoby pokazowaſche, a za něſchto njedźeli hižo bě
wožarowała. Tu ju zetka pſchipadnje faraŕ, kiž ſo wjeſołej žonje dźiwa a
ſo praſcha, cžohodla je tak bórzy cžornu draſtu prjecž cźiſnyła? na cžož
žona ſpěſchnje wotmołwi: „Knježe, Bóh dźěn jenož na wutrobu hlada, hdyž
jeno je wutroba cžorna!“ „Haj zawěſcźe“, praji faraŕ, „pola tebje ſo to
trjechi.“

Woſoł bycź je zbožo,

to dopokaza ♣P.♠ Abraham a Sankta Klara z małym pſchikładom. — Staromu
kucharjej, kiž bě milanſkomu wójwodźe dołho ſwěrnje ſłužił, bě ſo
woſtudźiło pſchecy waricź a pjec, a proſcheſche tohodla junu ſwojoho
knjeza, kiž bě runje prawje dobry, wo jenu hnadu. „Kajku hnadu?“
wopraſcha ſo wójwoda. „Scžińcźe mje wóſła“, wotmołwi kuchaŕ. „Dźiwne
požadanjo!“ ſo ſmějo wójwoda praji, „pſche cžo dha chceſch woſoł bycź?“
— „Wy ſcźe“, wotmołwi kuchaŕ, „dotal jenož ſamych wóſłow na dobre měſtna
pozběhnyli; duž bych ja tež rady tajki był.“

Cžaſy ſu nětk nowe — waſchnjo je něhdźežkuli ſtare woſtało.

Stari ſchulerjo.

W jenej ſchuli ſo cyłe bibliſke ſtawizny za dwě lěcźe wucžachu, a to
jene lěto ſtary, druhe lěto nowy zakoń. Jutry kóžde lěto nowi ſchulerjo
z nižſcheje rjadownje do tejele wyſchſcheje zaſtupowachu, a ſta ſo
druhdy, zo tajcy nowi na praſchenja z prjedawſchich cžaſow wotmołwicź
njemóžachu. Tak woſta junu hólcžec, hdyž bě praſchany, změrom. Wucžeŕ ſo
joho praſcha: „Kak dołho wuknjeſch bibliſke ſtawizny?“ — „Wot
Khryſtuſowoho naroda“, wotmołwi hólc. — „Po tajkim nic wot ſtworjenja
ſwěta?“ — „Ně, ale Młóńk, kiž pſchi mni ſedźi, je tu tak dołho.“

Druhi kuſk z wucžeŕuje.

Pětr cžita njerodnje z bibliſkich ſtawiznow: „Miſchtrje, de—derje je nam
tu—tu—dy bycź; ch—chce—chceſch-li, ſcži—ſcžinimy tu tſi ſta—ſtany —

Wucžeŕ: „Pětrje, kedźbuj, hewak ſyda kij!“

Pětr (cžita dale): Tebi jedyn, Mójzeſej jedyn a Eliaſej jedyn.

Ty bě wina!

Hans bě z pola pſchiſchoł a dóńdźe ſebi do pincy po hornc mloka. Hornc
wupiwſchi widźi, zo na dnje něſchto leži. Pomaſa za tym a wucźehnje —
morwu myſch. „Tak tak, ty njepleko! — praji — ty ſy wot mloka piła;
zdaſche ſo mi tež hnydom tak mało mloka bycź.“

Kuſk pſchidawka!

W Prazy pſchiběhnje mały ſchewſki w ſkoku k pſchekupcej do klamow: „Ach,
knježe, njemóžecźe mi prajicź, kak na cžaſu je?“ — „Hnydom budźe ½7
hodźin, mój ſyno.“ — „Ach, ſłyſchcźe, njedóſtanu por rózynkow
pſchidawka?“

Cžomuž zwuknjeſch, to lohcy njepuſchcźiſch.

Na kupje Jamaika běſche ſebi Europjan kubło kupił a hladaſche huſto
zadźiwany na to, kak joho mórojo wſcho, tež najcźežſche wěcy, na hłowje
noſcha. To ſchkodźi, myſleſche ſebi a da z Neuyorka ſto karow pſchińcź.
Łódź z karami pſchijědźe a wón póſła ſwojich ludźi po nje. Dołho
njetrajeſche, pſchińdźechu joho mórojo a njeſechu kóždy ſwoju karu na
hłowje.

Zacpěte wino.

Hans Wódka, paſtyŕ w Rěcžicach, bě knjezej fararjej liſt pſchinjeſł, na
kotryž chcyſche faraŕ zas hnydom wotmołwicź. Tak dołho hacž piſaſche,
dyrbjeſche Hans cžakacź a dóſta ſchkleńcžku wina. Kuchaŕka pak bě ſo
pſchehrabnyła a z khamora bleſchu wolija, kiž pódla wina ſtejeſche,
wzała. Dokelž bě hižo cźmicžka, njepytny to tež, hdyž Hanſej z njeje
ſchkleńcžku nala. Hans junu ſcźeže ze ſchkleńcžki; dokelž pak jomu ta
wěc njeſłodźeſche, woſtaji ju ſtejo. Faraŕ to pytnywſchi praji: „Na,
njechaſch dha moje wino ſpytacź?“ — „Ně“, wotmołwi Hans kſchiwu hubu
ſebi trějo, „wone je mi pſchejara tucžne.“

Wužitk pſchirodoſpyta.

W Mudrocźicach běſche ſchulſke pruhowanjo a mały Pětr bu praſchany, kak
cźopłota a zyma ſkutkujetej. Kaž je wucženy był, praji: „Zyma ſcźahuje,
cźopłota rozcźahuje“ a pſchiſtaji — Pětrk je mudry — „tohodla ſu tež w
zymje dny kuſche a w lěcźe dołhe.“

„Schto je muž pſchipołdnju jědł?“ praſcha ſo lěkaŕ žonu. „Howjaze
mjaſo“, wotmołwi žona. — „A z apetitom?“ — „Ně, z krěnom.“

[1] ⁾ ♣Objawienia Matki Bozkiéj w Gietrzwałdzie w Brunsberdze♠ 1878.
Biſkopſka dowolnoſcź wupraja, „zo ſu podawki, w tymle ſpiſu zdźělene,
cžerpane z hamtſkich pſchepytowanjow, kotrež ſo ſpiſacźelej wužicź
dachu.
